🌿 सर्ग 74: राजा जनक का कन्याओं को भारी दहेज देकर राजा दशरथ आदि को विदा करना, मार्ग में शुभाशुभ शकुन और परशुरामजी का आगमन
King Janaka bids farewell to King Dasharatha and others after giving a large dowry for his daughters, and the sighting of auspicious and inauspicious omens and the arrival of Parashurama on the way
कुल श्लोक: 24
श्लोक 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः।
आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम्॥
आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम्॥
॥ 1.74.1 ॥
श्लोक 2
विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम्।
आपृष्ट्वैव जगामाशु राजा दशरथः पुरीम्॥
आपृष्ट्वैव जगामाशु राजा दशरथः पुरीम्॥
॥ 1.74.2 ॥
श्लोक 3
अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु।
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः॥ कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमान् कोट्यम्बराणि च।
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः॥ कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमान् कोट्यम्बराणि च।
॥ 1.74.3 ॥
श्लोक 4
हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलंकृतम्॥
॥ 1.74.4 ॥
श्लोक 5
ददौ कन्याशतं तासां दासीदासमनुत्तमम्।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च॥
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च॥
॥ 1.74.5 ॥
श्लोक 6
ददौ राजा सुसंहृष्टः कन्याधनमनुत्तमम्।
दत्त्वा बहुविधं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम्॥ प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः।
दत्त्वा बहुविधं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम्॥ प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः।
॥ 1.74.6 ॥
श्लोक 7
राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः॥ ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः।
॥ 1.74.7 ॥
श्लोक 8
गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसङ्गं सराघवम्॥ घोरास्तु पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति समन्ततः।
॥ 1.74.8 ॥
श्लोक 9
भौमाश्चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम्॥
॥ 1.74.9 ॥
श्लोक 10
तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत।
असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः॥ किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति।
असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः॥ किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति।
॥ 1.74.10 ॥
श्लोक 11
राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः॥ उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत् फलम्।
॥ 1.74.11 ॥
श्लोक 12
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम्॥ मृगाः प्रशमयन्त्येते संतापस्त्यज्यतामयम्।
॥ 1.74.12 ॥
श्लोक 13
तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह॥ कम्पयन् मेदिनीं सर्वां पातयंश्च महाद्रुमान्।
॥ 1.74.13 ॥
श्लोक 14
तमसा संवृतः सूर्यः सर्वे नावेदिषुर्दिशः॥ भस्मना चावृतं सर्वं सम्मूढमिव तद्बलम्।
॥ 1.74.14 ॥
श्लोक 15
वसिष्ठ ऋषयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा ॥ ससंज्ञा इव तत्रासन् सर्वमन्यद्विचेतनम्।
॥ 1.74.15 ॥
श्लोक 16
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः॥
॥ 1.74.16 ॥
श्लोक 17
ददर्श भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम्।
भार्गवं जामदग्नेयं राजा राजविमर्दनम्॥ कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम्।
भार्गवं जामदग्नेयं राजा राजविमर्दनम्॥ कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम्।
॥ 1.74.17 ॥
श्लोक 18
ज्वलन्तमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः॥ स्कन्धे चासज्ज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम्।
॥ 1.74.18 ॥
श्लोक 19
प्रगृह्य शरमुग्रं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्॥
॥ 1.74.19 ॥
श्लोक 20
तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तमिव पावकम्।
वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः॥ संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुरथो मिथः।
वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः॥ संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुरथो मिथः।
॥ 1.74.20 ॥
श्लोक 21
कच्चित् पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति॥ पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः।
॥ 1.74.21 ॥
श्लोक 22
क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्॥
॥ 1.74.22 ॥
श्लोक 23
एवमुक्त्वार्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम्।
ऋषयो राम रामेति मधुरं वाक्यमब्रुवन्॥
ऋषयो राम रामेति मधुरं वाक्यमब्रुवन्॥
॥ 1.74.23 ॥
श्लोक 24
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान्।
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत।
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत।
॥ 1.74.24 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥७४॥
हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में चौहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ।७४॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में चौहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ।७४॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| चतुःसप्ततितमः | चौहत्तरवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥७४॥ | संख्या ७४ (सर्ग संख्या) |