🌿 सर्ग 72: विश्वामित्र द्वारा भरत और शत्रुघ्न के लिये कुशध्वज की कन्याओं का वरण, राजा दशरथ का अपने पुत्रों के मंगल के लिये नान्दीश्राद्ध एवं गोदान करना
Vishwamitra asks for Kushadhvaja's daughters for Bharata and Shatrughna, and King Dasharatha performs Nandi Shraddha and Godana for his sons' welfare
कुल श्लोक: 25
श्लोक 1
तमुक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः।
उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम्॥
उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम्॥
॥ 1.72.1 ॥
श्लोक 2
अचिन्त्यान्यप्रमेयाणि कुलानि नरपुंगव।
इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्योऽस्ति कश्चन॥
इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्योऽस्ति कश्चन॥
॥ 1.72.2 ॥
श्लोक 3
सदृशो धर्मसम्बन्धः सदृशो रूपसम्पदा।
रामलक्ष्मणयो राजन् सीता चोर्मिलया सह॥
रामलक्ष्मणयो राजन् सीता चोर्मिलया सह॥
॥ 1.72.3 ॥
श्लोक 4
वक्तव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम।
भ्राता यवीयान् धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः॥ अस्य धर्मात्मनो राजन् रूपेणाप्रतिमं भुवि।
भ्राता यवीयान् धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः॥ अस्य धर्मात्मनो राजन् रूपेणाप्रतिमं भुवि।
॥ 1.72.4 ॥
श्लोक 5
सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे ॥ भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमतः।
॥ 1.72.5 ॥
श्लोक 6
वरये ते सुते राजंस्तयोरर्थे महात्मनोः॥
॥ 1.72.6 ॥
श्लोक 7
पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिनः।
लोकपालसमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः॥
लोकपालसमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः॥
॥ 1.72.7 ॥
श्लोक 8
उभयोरपि राजेन्द्र सम्बन्धेनानुबध्यताम्।
इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः॥
इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः॥
॥ 1.72.8 ॥
श्लोक 9
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा।
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुंगवौ॥
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुंगवौ॥
॥ 1.72.9 ॥
श्लोक 10
कुलं धन्यमिदं मन्ये येषां तौ मुनिपुंगवौ।
सदृशं कुलसम्बन्धं यदाज्ञापयतः स्वयम्॥
सदृशं कुलसम्बन्धं यदाज्ञापयतः स्वयम्॥
॥ 1.72.10 ॥
श्लोक 11
एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वजसुते इमे।
पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ ॥
पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ ॥
॥ 1.72.11 ॥
श्लोक 12
एकाह्ना राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने।
पाणीन् गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः॥
पाणीन् गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः॥
॥ 1.72.12 ॥
श्लोक 13
उत्तरे दिवसे ब्रह्मन् फल्गुनीभ्यां मनीषिणः।
वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः॥
वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः॥
॥ 1.72.13 ॥
श्लोक 14
एवमुक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः।
उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत्॥
उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत्॥
॥ 1.72.14 ॥
श्लोक 15
परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्योऽस्मि भवतोस्तथा।
इमान्यासनमुख्यानि आस्यतां मुनिपुंगवौ॥
इमान्यासनमुख्यानि आस्यतां मुनिपुंगवौ॥
॥ 1.72.15 ॥
श्लोक 16
यथा दशरथस्येयं तथायोध्या पुरी मम।
प्रभुत्वे नास्ति संदेहो यथार्हं कर्तुमर्हथ॥
प्रभुत्वे नास्ति संदेहो यथार्हं कर्तुमर्हथ॥
॥ 1.72.16 ॥
श्लोक 17
तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दनः।
राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम्॥
राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम्॥
॥ 1.72.17 ॥
श्लोक 18
युवामसंख्येयगुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ।
ऋषयो राजसङ्घाश्च भवद्भ्यामभिपूजिताः॥
ऋषयो राजसङ्घाश्च भवद्भ्यामभिपूजिताः॥
॥ 1.72.18 ॥
श्लोक 19
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामः स्वमालयम्।
श्राद्धकर्माणि विधिवद्विधास्य इति चाब्रवीत्॥
श्राद्धकर्माणि विधिवद्विधास्य इति चाब्रवीत्॥
॥ 1.72.19 ॥
श्लोक 20
तमापृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस्तदा।
मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः॥
मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः॥
॥ 1.72.20 ॥
श्लोक 21
स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः।
प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम्॥
प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम्॥
॥ 1.72.21 ॥
श्लोक 22
गवां शतसहस्रं च ब्राह्मणेभ्यो नराधिपः।
एकैकशो ददौ राजा पुत्रानुद्दिश्य धर्मतः॥
एकैकशो ददौ राजा पुत्रानुद्दिश्य धर्मतः॥
॥ 1.72.22 ॥
श्लोक 23
सुवर्णशृङ्ग्यः सम्पन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः।
गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभः॥ वित्तमन्यच्च सुबहु द्विजेभ्यो रघुनन्दनः।
गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभः॥ वित्तमन्यच्च सुबहु द्विजेभ्यो रघुनन्दनः।
॥ 1.72.23 ॥
श्लोक 24
ददौ गोदानमुद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सलः॥
॥ 1.72.24 ॥
श्लोक 25
स सुतैः कृतगोदानैर्वृतः सन्नृपतिस्तदा।
लोकपालैरिवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः॥
लोकपालैरिवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः॥
॥ 1.72.25 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥७२॥
हिंदी अनुवाद:
श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में बहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ। ७२॥
श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में बहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ। ७२॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| द्विसप्ततितमः | बहत्तरवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥७२॥ | संख्या ७२ (सर्ग संख्या) |