🌿 सर्ग 69: दल-बलसहित राजा दशरथ की मिथिला-यात्रा और वहाँ राजा जनक के द्वारा उनका स्वागत-सत्कार
King Dasharatha's journey to Mithila with his retinue and his welcome and hospitality by King Janaka
कुल श्लोक: 19
श्लोक 1
ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः।
राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत्॥
राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत्॥
॥ 1.69.1 ॥
श्लोक 2
अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम्।
व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः॥
व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः॥
॥ 1.69.2 ॥
श्लोक 3
चतुरंगबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः।
ममाज्ञासमकालं च यानं युग्यमनुत्तमम्॥
ममाज्ञासमकालं च यानं युग्यमनुत्तमम्॥
॥ 1.69.3 ॥
श्लोक 4
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ कश्यपः।
मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुर्ऋषिः कात्यायनस्तथा ॥ एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।
मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुर्ऋषिः कात्यायनस्तथा ॥ एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।
॥ 1.69.4 ॥
श्लोक 5
यथा कालात्ययो न स्याद् दूता हि त्वरयन्ति माम्॥
॥ 1.69.5 ॥
श्लोक 6
वचनाच्च नरेन्द्रस्य सेना च चतुरंगिणी।
राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वयात्॥
राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वयात्॥
॥ 1.69.6 ॥
श्लोक 7
गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान्।
राजा च जनकः श्रीमान् श्रुत्वा पूजामकल्पयत्॥
राजा च जनकः श्रीमान् श्रुत्वा पूजामकल्पयत्॥
॥ 1.69.7 ॥
श्लोक 8
ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम्।
मुदितो जनको राजा प्रहर्षं परमं ययौ॥
मुदितो जनको राजा प्रहर्षं परमं ययौ॥
॥ 1.69.8 ॥
श्लोक 9
उवाच वचनं श्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम्।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव॥
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव॥
॥ 1.69.9 ॥
श्लोक 10
पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्।
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः॥ सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः।
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः॥ सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः।
॥ 1.69.10 ॥
श्लोक 11
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम्॥ राघवैः सह सम्बन्धाद् वीर्यश्रेष्ठैर्महाबलैः।
॥ 1.69.11 ॥
श्लोक 12
श्वः प्रभाते नरेन्द्र त्वं संवर्तयितुमर्हसि॥ यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसत्तमैः।
॥ 1.69.12 ॥
श्लोक 13
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः॥ वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम्।
॥ 1.69.13 ॥
श्लोक 14
प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा॥ यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत् करिष्यामहे वयम्।
॥ 1.69.14 ॥
श्लोक 15
तद् धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः॥ श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः।
॥ 1.69.15 ॥
श्लोक 16
ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे॥ हर्षेण महता युक्तास्तां रात्रिमवसन् सुखम्।
॥ 1.69.16 ॥
श्लोक 17
अथ रामो महातेजा लक्ष्मणेन समं ययौ॥ विश्वामित्रं पुरस्कृत्य पितुः पादावुपस्पृशन्।
॥ 1.69.17 ॥
श्लोक 18
राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः॥ उवास परमप्रीतो जनकेनाभिपूजितः।
॥ 1.69.18 ॥
श्लोक 19
जनकोऽपि महातेजाः क्रिया धर्मेण तत्त्ववित्।
यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह॥
यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह॥
॥ 1.69.19 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥६९॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में उनहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ।६९॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में उनहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ।६९॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| एकोनसप्ततितमः | उनहत्तरवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥६९॥ | संख्या ६९ (सर्ग संख्या) |