🌿 सर्ग 67: श्रीराम के द्वारा धनुर्भंग तथा राजा जनक का विश्वामित्र की आज्ञा से राजा दशरथ को बुलाने के लिये मन्त्रियों को भेजना
Shri Rama breaks the bow, and King Janaka, with Vishwamitra's permission, sends ministers to summon King Dasharatha
कुल श्लोक: 27
श्लोक 1
जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः।
धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम्॥
धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम्॥
॥ 1.67.1 ॥
श्लोक 2
ततः स राजा जनकः सचिवान् व्यादिदेश ह।
धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यानुलेपितम्॥
धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यानुलेपितम्॥
॥ 1.67.2 ॥
श्लोक 3
जनकेन समादिष्टाः सचिवाः प्राविशन् पुरम्।
तद्धनुः पुरतः कृत्वा निर्जग्मुरमितौजसः॥
तद्धनुः पुरतः कृत्वा निर्जग्मुरमितौजसः॥
॥ 1.67.3 ॥
श्लोक 4
नृणां शतानि पञ्चाशद् व्यायतानां महात्मनाम्।
मञ्जूषामष्टचक्रां तां समूहुस्ते कथंचन॥
मञ्जूषामष्टचक्रां तां समूहुस्ते कथंचन॥
॥ 1.67.4 ॥
श्लोक 5
तामादाय सुमञ्जूषामायसी यत्र तद्धनुः।
सुरोपमं ते जनकमूचुर्नृपतिमन्त्रिणः॥
सुरोपमं ते जनकमूचुर्नृपतिमन्त्रिणः॥
॥ 1.67.5 ॥
श्लोक 6
इदं धनुर्वरं राजन् पूजितं सर्वराजभिः।
मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदीच्छसि॥
मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदीच्छसि॥
॥ 1.67.6 ॥
श्लोक 7
तेषां नृपो वचः श्रुत्वा कृताञ्जलिरभाषत।
विश्वामित्रं महात्मानं तावुभौ रामलक्ष्मणौ॥
विश्वामित्रं महात्मानं तावुभौ रामलक्ष्मणौ॥
॥ 1.67.7 ॥
श्लोक 8
इदं धनुर्वरं ब्रह्मञ्जनकैरभिपूजितम्।
राजभिश्च महावीर्यैरशक्तैः पूरितं तदा॥
राजभिश्च महावीर्यैरशक्तैः पूरितं तदा॥
॥ 1.67.8 ॥
श्लोक 9
नैतत् सुरगणाः सर्वे सासुरा न च राक्षसाः।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः॥
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिन्नरमहोरगाः॥
॥ 1.67.9 ॥
श्लोक 10
क्व गतिर्मानुषाणां च धनुषोऽस्य प्रपूरणे।
आरोपणे समायोगे वेपने तोलने तथा॥
आरोपणे समायोगे वेपने तोलने तथा॥
॥ 1.67.10 ॥
श्लोक 11
तदेतद् धनुषां श्रेष्ठमानीतं मुनिपुंगव।
दर्शयैतन्महाभाग अनयो राजपुत्रयोः॥
दर्शयैतन्महाभाग अनयो राजपुत्रयोः॥
॥ 1.67.11 ॥
श्लोक 12
विश्वामित्रः सरामस्तु श्रुत्वा जनकभाषितम्।
वत्स राम धनुः पश्य इति राघवमब्रवीत्॥
वत्स राम धनुः पश्य इति राघवमब्रवीत्॥
॥ 1.67.12 ॥
श्लोक 13
महर्षेर्वचनाद् रामो यत्र तिष्ठति तद्धनुः ।
मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत्॥
मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत्॥
॥ 1.67.13 ॥
श्लोक 14
इदं धनुर्वरं दिव्यं संस्पृशामीह पाणिना।
यत्नवांश्च भविष्यामि तोलने पूरणेऽपि वा।
यत्नवांश्च भविष्यामि तोलने पूरणेऽपि वा।
॥ 1.67.14 ॥
श्लोक 15
बाढमित्यब्रवीद् राजा मुनिश्च समभाषत।
लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुनेः॥ पश्यतां नृसहस्राणां बहूनां रघुनन्दनः।
लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुनेः॥ पश्यतां नृसहस्राणां बहूनां रघुनन्दनः।
॥ 1.67.15 ॥
श्लोक 16
आरोपयत् स धर्मात्मा सलीलमिव तद्धनुः॥
॥ 1.67.16 ॥
श्लोक 17
आरोपयित्वा मौर्वीं च पूरयामास तद्धनुः।
तद् बभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः॥
तद् बभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः॥
॥ 1.67.17 ॥
श्लोक 18
तस्य शब्दो महानासीन्निर्घातसमनिःस्वनः।
भूमिकम्पश्च सुमहान् पर्वतस्येव दीर्यतः॥
भूमिकम्पश्च सुमहान् पर्वतस्येव दीर्यतः॥
॥ 1.67.18 ॥
श्लोक 19
निपेतुश्च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः।
वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ॥
वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ॥
॥ 1.67.19 ॥
श्लोक 20
प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन् राजा विगतसाध्वसः।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुंगवम्॥
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुंगवम्॥
॥ 1.67.20 ॥
श्लोक 21
भगवन् दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः।
अत्यद्भुतमचिन्त्यं च अतर्कितमिदं मया॥
अत्यद्भुतमचिन्त्यं च अतर्कितमिदं मया॥
॥ 1.67.21 ॥
श्लोक 22
जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता।
सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम्॥
सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम्॥
॥ 1.67.22 ॥
श्लोक 23
मम सत्या प्रतिज्ञा सा वीर्यशुल्केति कौशिक।
सीता प्राणैर्बहुमता देया रामाय मे सुता॥
सीता प्राणैर्बहुमता देया रामाय मे सुता॥
॥ 1.67.23 ॥
श्लोक 24
भवतोऽनुमते ब्रह्मन् शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिणः।
मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः॥ राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम।
मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः॥ राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम।
॥ 1.67.24 ॥
श्लोक 25
प्रदानं वीर्यशुल्कायाः कथयन्तु च सर्वशः॥
॥ 1.67.25 ॥
श्लोक 26
मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै।
प्रीतियुक्तं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगाः॥
प्रीतियुक्तं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगाः॥
॥ 1.67.26 ॥
श्लोक 27
कौशिकस्तु तथेत्याह राजा चाभाष्य मन्त्रिणः।
अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनान्।
यथावृत्तं समाख्यातुमानेतुं च नृपं तथा॥
अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनान्।
यथावृत्तं समाख्यातुमानेतुं च नृपं तथा॥
॥ 1.67.27 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥६७॥
हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में सरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ।६७॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में सरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ।६७॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| सप्तषष्टितमः | सरसठवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥६७॥ | संख्या ६७ (सर्ग संख्या) |