वाल्मीकि रामायण

बालकाण्ड सर्ग 62 | श्रीमद्वाल्मीकि रामायण

🌿 सर्ग 62: विश्वामित्र द्वारा शुनःशेप की रक्षा का सफल प्रयत्न और तपस्या
Vishwamitra's successful effort to protect Shunahshepa and his penance
कुल श्लोक: 28
श्लोक 1
शुनःशेपं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशाः।
व्यश्रमत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन॥
॥ 1.62.1 ॥
श्लोक 2
तस्य विश्रममाणस्य शुनःशेपो महायशाः।
पुष्करं ज्येष्ठमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह॥ तप्यन्तमृषिभिः सार्धं मातुलं परमातुरः।
॥ 1.62.2 ॥
श्लोक 3
विषण्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च॥ पपाताङ्के मुने राम वाक्यं चेदमुवाच ह।
॥ 1.62.3 ॥
श्लोक 4
न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः॥ त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव।
॥ 1.62.4 ॥
श्लोक 5
त्राता त्वं हि नरश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावनः॥ राजा च कृतकार्यः स्यादहं दीर्घायुरव्ययः।
॥ 1.62.5 ॥
श्लोक 6
स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वा ह्यनुत्तमम्॥
॥ 1.62.6 ॥
श्लोक 7
स मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा।
पितेव पुत्रं धर्मात्मंस्त्रातुमर्हसि किल्बिषात्॥
॥ 1.62.7 ॥
श्लोक 8
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः।
सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह॥
॥ 1.62.8 ॥
श्लोक 9
यत्कृते पितरः पुत्राञ्जनयन्ति शुभार्थिनः।
परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागतः॥
॥ 1.62.9 ॥
श्लोक 10
अयं मुनिसुतो बालो मत्तः शरणमिच्छति।
अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रकाः॥
॥ 1.62.10 ॥
श्लोक 11
सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे धर्मपरायणाः।
पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्नेः प्रयच्छत॥
॥ 1.62.11 ॥
श्लोक 12
नाथवांश्च शुनःशेपो यज्ञश्चाविघ्नतो भवेत्।
देवतास्तर्पिताश्च स्युर्मम चापि कृतं वचः॥
॥ 1.62.12 ॥
श्लोक 13
मुनेस्तद् वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दादयः सुताः।
साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन्॥
॥ 1.62.13 ॥
श्लोक 14
कथमात्मसुतान् हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो।
अकार्यमिव पश्यामः श्वमांसमिव भोजने॥
॥ 1.62.14 ॥
श्लोक 15
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुंगवः।
क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे॥
॥ 1.62.15 ॥
श्लोक 16
निःसाध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम्।
अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम्॥ श्वमांसभोजिनः सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु।
॥ 1.62.16 ॥
श्लोक 17
पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ ॥
॥ 1.62.17 ॥
श्लोक 18
कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस्तदा।
शुनःशेपमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयाम्॥
॥ 1.62.18 ॥
श्लोक 19
पवित्रपाशैराबद्धो रक्तमाल्यानुलेपनः।
वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर॥ इमे च गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक।
॥ 1.62.19 ॥
श्लोक 20
अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि॥
॥ 1.62.20 ॥
श्लोक 21
शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहितः।
त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह॥
॥ 1.62.21 ॥
श्लोक 22
राजसिंह महाबुद्धे शीघ्रं गच्छावहे वयम्।
निवर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुदाहर॥
॥ 1.62.22 ॥
श्लोक 23
तद् वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षसमन्वितः।
जगाम नृपतिः शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रितः ॥
॥ 1.62.23 ॥
श्लोक 24
सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम्।
पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत्॥
॥ 1.62.24 ॥
श्लोक 25
स बद्धो वाग्भिरग्र्याभिरभितुष्टाव वै सुरौ।
इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रकः॥
॥ 1.62.25 ॥
श्लोक 26
ततः प्रीतः सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितोषितः।
दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनःशेपाय वासवः॥
॥ 1.62.26 ॥
श्लोक 27
स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान्।
फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम्॥
॥ 1.62.27 ॥
श्लोक 28
विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपाः।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च ॥
॥ 1.62.28 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥६२॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें बासठवाँ सर्ग पूरा हुआ। ६२॥
🔍 शब्दार्थ
संस्कृत शब्द हिंदी अर्थ
इति इस प्रकार (अव्यय)
आर्षे ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति)
श्रीमद्रामायणे श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति)
वाल्मीकीये वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति)
आदिकाव्ये आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति)
बालकाण्डे बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति)
द्विषष्टितमः बासठवाँ (प्रथमा विभक्ति)
सर्गः सर्ग (प्रथमा विभक्ति)
॥६२॥ संख्या ६२ (सर्ग संख्या)

ॐ श्रीरामाय नमः

वाल्मीकि रामायणम् | श्रीरामसमर्पितम्

www.valmikiramayan.in