वाल्मीकि रामायण

बालकाण्ड सर्ग 61 | श्रीमद्वाल्मीकि रामायण

🌿 सर्ग 61: विश्वामित्र की पुष्कर तीर्थ में तपस्या तथा राजर्षि अम्बरीष का ऋचीक के मध्यम पुत्र शुनःशेप को यज्ञ-पशु बनाने के लिये खरीदकर लाना
Vishwamitra's penance at Pushkara, and Rajarshi Ambarisha purchasing Richika's middle son Shunahshepa as a sacrificial animal
कुल श्लोक: 24
श्लोक 1
विश्वामित्रो महातेजाः प्रस्थितान् वीक्ष्य तानृषीन्।
अब्रवीन्नरशार्दूल सर्वांस्तान् वनवासिनः॥
॥ 1.61.1 ॥
श्लोक 2
महाविघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम्।
दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः॥
॥ 1.61.2 ॥
श्लोक 3
पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः।
सुखं तपश्चरिष्यामः सुखं तद्धि तपोवनम्॥
॥ 1.61.3 ॥
श्लोक 4
एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः।
तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः॥
॥ 1.61.4 ॥
श्लोक 5
एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्महान्।
अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥
॥ 1.61.5 ॥
श्लोक 6
तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह।
प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत्॥
॥ 1.61.6 ॥
श्लोक 7
पशुरभ्याहृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात्।
अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥
॥ 1.61.7 ॥
श्लोक 8
प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ।
आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत् कर्म प्रवर्तते॥
॥ 1.61.8 ॥
श्लोक 9
उपाध्यायवचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभः।
अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिः सहस्रशः॥
॥ 1.61.9 ॥
श्लोक 10
देशाञ्जनपदांस्तांस्तान् नगराणि वनानि च।
आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः॥ स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन।
॥ 1.61.10 ॥
श्लोक 11
भृगुतुंगे समासीनमृचीकं संददर्श ह॥
॥ 1.61.11 ॥
श्लोक 12
तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च।
महर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः॥
॥ 1.61.12 ॥
श्लोक 13
पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः।
गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि॥ पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव।
॥ 1.61.13 ॥
श्लोक 14
सर्वे परिगता देशा यज्ञियं न लभे पशुम्॥ दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम।
॥ 1.61.14 ॥
श्लोक 15
एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद् वचः॥ नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथंचन।
॥ 1.61.15 ॥
श्लोक 16
ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम्॥ उवाच नरशार्दूलमम्बरीषमिदं वचः।
॥ 1.61.16 ॥
श्लोक 17
अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः॥ ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं प्रभो।
॥ 1.61.17 ॥
श्लोक 18
तस्मात् कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव॥
॥ 1.61.18 ॥
श्लोक 19
प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः।
मातॄणां च कनीयांसस्तस्माद् रक्ष्ये कनीयसम्॥
॥ 1.61.19 ॥
श्लोक 20
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च।
शुनःशेपः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत्॥
॥ 1.61.20 ॥
श्लोक 21
पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम्।
विक्रेयं मध्यमं मन्ये राजपुत्र नयस्व माम्॥
॥ 1.61.21 ॥
श्लोक 22
अथ राजा महाबाहो वाक्यान्ते ब्रह्मवादिनः।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य कोटिभी रत्नराशिभिः॥ गवां शतसहस्रेण शुनःशेपं नरेश्वरः।
॥ 1.61.22 ॥
श्लोक 23
गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन॥
॥ 1.61.23 ॥
श्लोक 24
अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वरः।
शुनःशेपं महातेजा जगामाशु महायशाः ॥
॥ 1.61.24 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥६१॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में एकसठवाँ सर्ग पूरा हुआ।६१॥
🔍 शब्दार्थ
संस्कृत शब्द हिंदी अर्थ
इति इस प्रकार (अव्यय)
आर्षे ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति)
श्रीमद्रामायणे श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति)
वाल्मीकीये वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति)
आदिकाव्ये आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति)
बालकाण्डे बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति)
एकषष्टितमः एकसठवाँ (प्रथमा विभक्ति)
सर्गः सर्ग (प्रथमा विभक्ति)
॥६१॥ संख्या ६१ (सर्ग संख्या)

ॐ श्रीरामाय नमः

वाल्मीकि रामायणम् | श्रीरामसमर्पितम्

www.valmikiramayan.in