🌿 सर्ग 6: राजा दशरथ के शासनकाल में अयोध्या और वहाँ के नागरिकों की उत्तम स्थिति का वर्णन
Description of the excellent condition of Ayodhya and its citizens during King Dasharatha's reign
कुल श्लोक: 28
श्लोक 1
तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित् सर्वसंग्रहः।
दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः॥१॥
दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः॥१॥
॥ 1.6.1 ॥
श्लोक 2
इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मपरो वशी।
महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥२॥
महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥२॥
॥ 1.6.2 ॥
श्लोक 3
बलवान् निहतामित्रो मित्रवान् विजितेन्द्रियः।
धनैश्च संचयैश्चान्यैः शक्रवैश्रवणोपमः॥३॥
धनैश्च संचयैश्चान्यैः शक्रवैश्रवणोपमः॥३॥
॥ 1.6.3 ॥
श्लोक 4
यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता।
तथा दशरथो राजा लोकस्य परिरक्षिता॥४॥
तथा दशरथो राजा लोकस्य परिरक्षिता॥४॥
॥ 1.6.4 ॥
श्लोक 5
तेन सत्याभिसंधेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता।
पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती॥५॥
पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती॥५॥
॥ 1.6.5 ॥
श्लोक 6
तस्मिन् पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुताः।
नरास्तुष्टा धनैः स्वैः स्वैरलुब्धाः सत्यवादिनः॥६॥
नरास्तुष्टा धनैः स्वैः स्वैरलुब्धाः सत्यवादिनः॥६॥
॥ 1.6.6 ॥
श्लोक 7
नाल्पसंनिचयः कश्चिदासीत् तस्मिन् पुरोत्तमे।
कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान्॥७॥
कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान्॥७॥
॥ 1.6.7 ॥
श्लोक 8
कामी वा न कदर्यो वा नृशंसः पुरुषः क्वचित्।
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नाविद्वान् न च नास्तिकः॥८॥
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नाविद्वान् न च नास्तिकः॥८॥
॥ 1.6.8 ॥
श्लोक 9
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताः।
मुदिताः शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः॥९॥
मुदिताः शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः॥९॥
॥ 1.6.9 ॥
श्लोक 10
नाकुण्डली नामुकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान्।
नामृष्टो न नलिप्तांगो नासुगन्धश्च विद्यते॥१०॥
नामृष्टो न नलिप्तांगो नासुगन्धश्च विद्यते॥१०॥
॥ 1.6.10 ॥
श्लोक 11
नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनंगदनिष्कधृक्।
नाहस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्यनात्मवान्॥११॥
नाहस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्यनात्मवान्॥११॥
॥ 1.6.11 ॥
श्लोक 12
नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्करः।
कश्चिदासीदयोध्यायां न चावृत्तो न संकरः॥१२॥
कश्चिदासीदयोध्यायां न चावृत्तो न संकरः॥१२॥
॥ 1.6.12 ॥
श्लोक 13
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रियाः।
दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च प्रतिग्रहे ॥१३॥
दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च प्रतिग्रहे ॥१३॥
॥ 1.6.13 ॥
श्लोक 14
नास्तिको नानृती वापि न कश्चिदबहुश्रुतः।
नासूयको न चाशक्तो नाविद्वान् विद्यते क्वचित्॥१४॥
नासूयको न चाशक्तो नाविद्वान् विद्यते क्वचित्॥१४॥
॥ 1.6.14 ॥
श्लोक 15
नाषडंगविदत्रास्ति नाव्रतो नासहस्रदः।
न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन॥१५॥
न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन॥१५॥
॥ 1.6.15 ॥
श्लोक 16
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान् नाप्यरूपवान्।
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान्॥१६॥
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान्॥१६॥
॥ 1.6.16 ॥
श्लोक 17
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः।
कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुताः॥१७॥
कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुताः॥१७॥
॥ 1.6.17 ॥
श्लोक 18
दीर्घायुषो नराः सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिताः।
सहिताः पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे॥१८॥
सहिताः पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे॥१८॥
॥ 1.6.18 ॥
श्लोक 19
क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद् वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः।
शूद्राः स्वकर्मनिरतास्त्रीन् वर्णानुपचारिणः॥१९॥
शूद्राः स्वकर्मनिरतास्त्रीन् वर्णानुपचारिणः॥१९॥
॥ 1.6.19 ॥
श्लोक 20
सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता।
यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता॥२०॥
यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता॥२०॥
॥ 1.6.20 ॥
श्लोक 21
योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम्।
सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव॥२१॥
सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव॥२१॥
॥ 1.6.21 ॥
श्लोक 22
काम्बोजविषये जातैर्बाह्नीकैश्च हयोत्तमैः।
वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमैः॥२२॥
वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमैः॥२२॥
॥ 1.6.22 ॥
श्लोक 23
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि।
मदान्वितैरतिबलैर्मातंगैः पर्वतोपमैः ॥२३॥
मदान्वितैरतिबलैर्मातंगैः पर्वतोपमैः ॥२३॥
॥ 1.6.23 ॥
श्लोक 24
ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा।
अञ्जनादपि निष्क्रान्तैर्वामनादपि च द्विपैः ॥२४॥
अञ्जनादपि निष्क्रान्तैर्वामनादपि च द्विपैः ॥२४॥
॥ 1.6.24 ॥
श्लोक 25
भद्रैर्मन्द्रैश्च भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैस्तथा।
मृगमन्द्रैश्च सा पुरी नित्यमत्तैः सदा पूर्णा नागैरचलसंनिभैः॥२५॥
मृगमन्द्रैश्च सा पुरी नित्यमत्तैः सदा पूर्णा नागैरचलसंनिभैः॥२५॥
॥ 1.6.25 ॥
श्लोक 26
सा योजने द्वे च भूयः सत्यनामा प्रकाशते।
यस्यां दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत्॥२६॥
यस्यां दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत्॥२६॥
॥ 1.6.26 ॥
श्लोक 27
तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान्।
शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः॥२७॥
शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः॥२७॥
॥ 1.6.27 ॥
श्लोक 28
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलां गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम्।
पुरीमयोध्यां नृसहस्रसंकुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः॥२८॥
पुरीमयोध्यां नृसहस्रसंकुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः॥२८॥
॥ 1.6.28 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्ठः सर्गः॥६॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में छठा सर्ग पूरा हुआ॥६॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में छठा सर्ग पूरा हुआ॥६॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय, समाप्ति सूचक) |
| आर्षे | ऋषि प्रोक्त में (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीरामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित में (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| षष्ठः | छठा (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥६॥ | ॥६॥ (सर्ग संख्या) |