🌿 सर्ग 5: राजा दशरथ द्वारा सुरक्षित अयोध्यापुरी का वर्णन
Description of the city of Ayodhya protected by King Dasharatha
कुल श्लोक: 23
श्लोक 1
सर्वा पूर्वमियं येषामासीत् कृत्स्ना वसुंधरा।
प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम्॥
प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम्॥
॥ 1.5.1 ॥
श्लोक 2
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः।
षष्टिपुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन्॥
षष्टिपुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन्॥
॥ 1.5.2 ॥
श्लोक 3
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम्।
महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम्॥
महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम्॥
॥ 1.5.3 ॥
श्लोक 4
तदिदं वर्तयिष्यावः सर्वं निखिलमादितः।
धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयता॥
धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयता॥
॥ 1.5.4 ॥
श्लोक 5
कोशलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान्।
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान्॥
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान्॥
॥ 1.5.5 ॥
श्लोक 6
अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम्॥
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम्॥
॥ 1.5.6 ॥
श्लोक 7
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा॥
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा॥
॥ 1.5.7 ॥
श्लोक 8
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता।
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः॥
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः॥
॥ 1.5.8 ॥
श्लोक 9
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः।
पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा॥
पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा॥
॥ 1.5.9 ॥
श्लोक 10
कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम्।
सर्वयन्त्रायुधवतीमुषितां सर्वशिल्पिभिः॥
सर्वयन्त्रायुधवतीमुषितां सर्वशिल्पिभिः॥
॥ 1.5.10 ॥
श्लोक 11
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम्।
उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम्॥
उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम्॥
॥ 1.5.11 ॥
श्लोक 12
वधूनाटकसंधैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम्।
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम्॥
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम्॥
॥ 1.5.12 ॥
श्लोक 13
दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम्।
वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्टैः खरैस्तथा॥
वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्टैः खरैस्तथा॥
॥ 1.5.13 ॥
श्लोक 14
सामन्तराजसंधैश्च बलिकर्मभिरावृताम्।
नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम्॥
नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम्॥
॥ 1.5.14 ॥
श्लोक 15
प्रासादै रत्नविकृतैः पर्वतैरिव शोभिताम्।
कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम्॥
कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम्॥
॥ 1.5.15 ॥
श्लोक 16
चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणायुताम्।
सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम्॥
सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम्॥
॥ 1.5.16 ॥
श्लोक 17
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम्।
शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम्॥
शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम्॥
॥ 1.5.17 ॥
श्लोक 18
दुन्दुभीभिर्मृदंगैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा।
नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम्॥
नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम्॥
॥ 1.5.18 ॥
श्लोक 19
विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि।
सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम्॥
सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम्॥
॥ 1.5.19 ॥
श्लोक 20
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम्।
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः॥
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः॥
॥ 1.5.20 ॥
श्लोक 21
सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने।
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद् बाहुबलैरपि॥
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद् बाहुबलैरपि॥
॥ 1.5.21 ॥
श्लोक 22
तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः।
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥
॥ 1.5.22 ॥
श्लोक 23
तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां द्विजोत्तमैर्वेदषडंगपारगैः।
सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पैर्ऋषिभिश्च केवलैः॥
सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पैर्ऋषिभिश्च केवलैः॥
॥ 1.5.23 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥५॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ॥५॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ॥५॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय, समाप्ति सूचक) |
| आर्षे | ऋषि प्रोक्त में (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीरामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित में (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| पञ्चमः | पाँचवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥५॥ | ॥५॥ (सर्ग संख्या) |