🌿 सर्ग 58: वसिष्ठ ऋषि के पुत्रों का त्रिशंकु को शाप-प्रदान, उनके शाप से चाण्डाल हुए त्रिशंकु का विश्वामित्रजी की शरण में जाना
Vasishtha's sons curse Trishanku, and being turned into a Chandala by the curse, Trishanku seeks refuge with Vishwamitra
कुल श्लोक: 24
श्लोक 1
ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम्।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्॥ प्रत्याख्यातोऽसि दुर्मेधो गुरुणा सत्यवादिना।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्॥ प्रत्याख्यातोऽसि दुर्मेधो गुरुणा सत्यवादिना।
॥ 1.58.1 ॥
श्लोक 2
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्॥
॥ 1.58.2 ॥
श्लोक 3
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः।
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः॥
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः॥
॥ 1.58.3 ॥
श्लोक 4
अशक्यमिति सोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः।
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथंचन॥
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथंचन॥
॥ 1.58.4 ॥
श्लोक 5
बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः।
याजने भगवान् शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव॥ अवमानं कथं कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे वयम्।
याजने भगवान् शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव॥ अवमानं कथं कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे वयम्।
॥ 1.58.5 ॥
श्लोक 6
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्॥ स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्।
॥ 1.58.6 ॥
श्लोक 7
प्रत्याख्यातो भगवता गुरुपुत्रैस्तथैव हि ॥ अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः।
॥ 1.58.7 ॥
श्लोक 8
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्॥ शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि।
॥ 1.58.8 ॥
श्लोक 9
इत्युक्त्वा ते महात्मानो विविशुः स्वं स्वमाश्रमम्॥
॥ 1.58.9 ॥
श्लोक 10
अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः।
नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः॥ चित्यमाल्याङ्गरागश्च आयसाभरणोऽभवत्।
नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः॥ चित्यमाल्याङ्गरागश्च आयसाभरणोऽभवत्।
॥ 1.58.10 ॥
श्लोक 11
तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम्॥ प्राद्रवन् सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः।
॥ 1.58.11 ॥
श्लोक 12
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्॥ दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम्।
॥ 1.58.12 ॥
श्लोक 13
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्॥ चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः।
॥ 1.58.13 ॥
श्लोक 14
कारुण्यात् स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः॥ इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम्।
॥ 1.58.14 ॥
श्लोक 15
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल॥ अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः।
॥ 1.58.15 ॥
श्लोक 16
अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः॥ अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।
॥ 1.58.16 ॥
श्लोक 17
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च॥ अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः।
॥ 1.58.17 ॥
श्लोक 18
सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शन॥ मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम्।
॥ 1.58.18 ॥
श्लोक 19
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ॥ कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे।
॥ 1.58.19 ॥
श्लोक 20
यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः॥ गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः।
॥ 1.58.20 ॥
श्लोक 21
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः॥ परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव।
॥ 1.58.21 ॥
श्लोक 22
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्॥
॥ 1.58.22 ॥
श्लोक 23
दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः।
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकांक्षतः।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः॥
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकांक्षतः।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः॥
॥ 1.58.23 ॥
श्लोक 24
नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यच्छरणमस्ति मे।
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥
॥ 1.58.24 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥५८॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में अट्ठावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ।५८॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में अट्ठावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ।५८॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| अष्टपञ्चाशः | अट्ठावनवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥५८॥ | संख्या ५८ (सर्ग संख्या) |