🌿 सर्ग 57: विश्वामित्र की तपस्या, राजा त्रिशंकु का यज्ञ के लिये वसिष्ठजी से प्रार्थना करना, उनके इन्कार करने पर उन्हीं के पुत्रों की शरण में जाना
Vishwamitra's penance, King Trishanku's request to Vasishtha for a sacrifice, and upon refusal, seeking refuge with Vasishtha's sons
कुल श्लोक: 22
श्लोक 1
ततः संतप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना॥ स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना॥ स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव।
॥ 1.57.1 ॥
श्लोक 2
तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः॥
॥ 1.57.2 ॥
श्लोक 3
फलमूलाशनो दान्तश्चचार परमं तपः।
अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः॥ हविष्पन्दो मधुष्पन्दो दृढनेत्रो महारथः।
अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः॥ हविष्पन्दो मधुष्पन्दो दृढनेत्रो महारथः।
॥ 1.57.3 ॥
श्लोक 4
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः॥ अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।
॥ 1.57.4 ॥
श्लोक 5
जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज॥ अनेन तपसा त्वां हि राजर्षिरिति विद्महे।
॥ 1.57.5 ॥
श्लोक 6
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः॥ त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः।
॥ 1.57.6 ॥
श्लोक 7
विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः॥ दुःखेन महताविष्टः समन्युरिदमब्रवीत्।
॥ 1.57.7 ॥
श्लोक 8
तपश्च सुमहत् तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः॥ देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपः फलम्।
॥ 1.57.8 ॥
श्लोक 9
एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः॥ तपश्चचार धर्मात्मा काकुत्स्थ परमात्मवान्।
॥ 1.57.9 ॥
श्लोक 10
एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः॥ त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धनः।
॥ 1.57.10 ॥
श्लोक 11
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना यजेयमिति राघव॥ गच्छेयं स्वशरीरेण देवतानां परां गतिम्।
॥ 1.57.11 ॥
श्लोक 12
वसिष्ठं स समाहूय कथयामास चिन्तितम्॥ अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।
॥ 1.57.12 ॥
श्लोक 13
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौ दक्षिणां दिशम्॥ ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रांस्तस्य गतो नृपः।
॥ 1.57.13 ॥
श्लोक 14
वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे॥ त्रिशङ्कस्तु महातेजाः शतं परमभास्वरम्।
॥ 1.57.14 ॥
श्लोक 15
वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् मनस्विनः॥
॥ 1.57.15 ॥
श्लोक 16
सोऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान्।
अभिवाद्यानुपूर्वेण ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः॥ अब्रवीत् स महात्मानः सर्वानेव कृताञ्जलिः।
अभिवाद्यानुपूर्वेण ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः॥ अब्रवीत् स महात्मानः सर्वानेव कृताञ्जलिः।
॥ 1.57.16 ॥
श्लोक 17
शरणं वः प्रपन्नोऽहं शरण्यान् शरणं गतः॥ प्रत्याख्यातो हि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना।
॥ 1.57.17 ॥
श्लोक 18
यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ॥
॥ 1.57.18 ॥
श्लोक 19
गुरुपुत्रानहं सर्वान् नमस्कृत्य प्रसादये।
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान्॥
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान्॥
॥ 1.57.19 ॥
श्लोक 20
ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः।
सशरीरो यथाहं वै देवलोकमवाप्नुयाम्॥
सशरीरो यथाहं वै देवलोकमवाप्नुयाम्॥
॥ 1.57.20 ॥
श्लोक 21
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः।
गुरुपुत्रानृते सर्वान् नाहं पश्यामि काञ्चन॥
गुरुपुत्रानृते सर्वान् नाहं पश्यामि काञ्चन॥
॥ 1.57.21 ॥
श्लोक 22
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः।
तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम॥
तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम॥
॥ 1.57.22 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥५७॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में सत्तावनवाँ सर्ग पूरा हुआ।५७॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में सत्तावनवाँ सर्ग पूरा हुआ।५७॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| सप्तपञ्चाशः | सत्तावनवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥५७॥ | संख्या ५७ (सर्ग संख्या) |