🌿 सर्ग 56: विश्वामित्र द्वारा वसिष्ठजी पर नाना प्रकार के दिव्यास्त्रों का प्रयोग, वसिष्ठ द्वारा ब्रह्मदण्ड से ही उनका शमन, विश्वामित्र का ब्राह्मणत्व की प्राप्ति के लिये तप करने का निश्चय
Vishwamitra uses various divine weapons on Vasishtha, Vasishtha quells them with Brahmadanda, and Vishwamitra resolves to perform penance to attain Brahminhood
कुल श्लोक: 24
श्लोक 1
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः।
आग्नेयमस्त्रमुद्दिश्य तिष्ठ तिष्ठति चाब्रवीत्॥
आग्नेयमस्त्रमुद्दिश्य तिष्ठ तिष्ठति चाब्रवीत्॥
॥ 1.56.1 ॥
श्लोक 2
ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य कालदण्डमिवापरम्।
वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्॥
वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्॥
॥ 1.56.2 ॥
श्लोक 3
क्षत्रबन्धो स्थितोऽस्म्येष यद् बलं तद् विदर्शय।
नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज॥
नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज॥
॥ 1.56.3 ॥
श्लोक 4
क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत्।
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन॥
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन॥
॥ 1.56.4 ॥
श्लोक 5
तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुत्तमम्।
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा॥
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा॥
॥ 1.56.5 ॥
श्लोक 6
वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा।
ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दनः॥
ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दनः॥
॥ 1.56.6 ॥
श्लोक 7
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।
जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने॥
जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने॥
॥ 1.56.7 ॥
श्लोक 8
शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च॥ पिनाकमस्त्रं दयितं शुष्काशन्यशनी तथा।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च॥ पिनाकमस्त्रं दयितं शुष्काशन्यशनी तथा।
॥ 1.56.8 ॥
श्लोक 9
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च॥ धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।
॥ 1.56.9 ॥
श्लोक 10
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा ॥ शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा।
॥ 1.56.10 ॥
श्लोक 11
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्॥ त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।
॥ 1.56.11 ॥
श्लोक 12
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ॥ वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
॥ 1.56.12 ॥
श्लोक 13
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः॥
॥ 1.56.13 ॥
श्लोक 14
तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दनः।
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः॥ देवर्षयश्च सम्भ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः।
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः॥ देवर्षयश्च सम्भ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः।
॥ 1.56.14 ॥
श्लोक 15
त्रैलोक्यमासीत् संत्रस्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते॥
॥ 1.56.15 ॥
श्लोक 16
तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मण तेजसा।
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव॥
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव॥
॥ 1.56.16 ॥
श्लोक 17
ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः।
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत् सुदारुणम्॥
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत् सुदारुणम्॥
॥ 1.56.17 ॥
श्लोक 18
रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः ।
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः॥
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः॥
॥ 1.56.18 ॥
श्लोक 19
प्राज्वलद् ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः।
विधूम इव कालाग्नेर्यमदण्ड इवापरः॥
विधूम इव कालाग्नेर्यमदण्ड इवापरः॥
॥ 1.56.19 ॥
श्लोक 20
ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्।
अमोघं ते बलं ब्रह्मस्तेजो धारय तेजसा॥
अमोघं ते बलं ब्रह्मस्तेजो धारय तेजसा॥
॥ 1.56.20 ॥
श्लोक 21
निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महाबलः।
अमोघं ते बलं श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः॥
अमोघं ते बलं श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः॥
॥ 1.56.21 ॥
श्लोक 22
एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महाबलः।
विश्वामित्रो विनिकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत्॥
विश्वामित्रो विनिकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत्॥
॥ 1.56.22 ॥
श्लोक 23
धिग् बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्।
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥
॥ 1.56.23 ॥
श्लोक 24
तदेतत् प्रसमीक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः।
तपो महत् समास्थास्ये यद् वै ब्रह्मत्वकारणम्॥
तपो महत् समास्थास्ये यद् वै ब्रह्मत्वकारणम्॥
॥ 1.56.24 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥५६॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में छप्पनवाँ सर्ग पूरा हुआ।५६॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में छप्पनवाँ सर्ग पूरा हुआ।५६॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| षट्पञ्चाशः | छप्पनवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥५६॥ | संख्या ५६ (सर्ग संख्या) |