🌿 सर्ग 55: अपने सौ पुत्रों और सारी सेना के नष्ट हो जाने पर विश्वामित्र का तपस्या करके दिव्यास्त्र पाना, वसिष्ठजी का ब्रह्मदण्ड लेकर उनके सामने खड़ा होना
Upon the destruction of his hundred sons and entire army, Vishwamitra performs penance to obtain divine weapons, and Vasishtha confronts him with Brahmadanda
कुल श्लोक: 28
श्लोक 1
ततस्तानाकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान्।
वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक् सृज योगतः॥
वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक् सृज योगतः॥
॥ 1.55.1 ॥
श्लोक 2
तस्या हुंकारतो जाताः काम्बोजा रविसंनिभाः।
ऊधसश्चाथ सम्भूता बर्बराः शस्त्रपाणयः॥
ऊधसश्चाथ सम्भूता बर्बराः शस्त्रपाणयः॥
॥ 1.55.2 ॥
श्लोक 3
योनिदेशाच्च यवनाः शकृद्देशाच्छकाः स्मृताः।
रोमकूपेषु म्लेच्छाश्च हारीताः सकिरातकाः॥
रोमकूपेषु म्लेच्छाश्च हारीताः सकिरातकाः॥
॥ 1.55.3 ॥
श्लोक 4
तैस्तन्निषूदितं सर्वं विश्वामित्रस्य तत्क्षणात्।
सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन॥
सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन॥
॥ 1.55.4 ॥
श्लोक 5
दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना।
विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम्॥ अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम्।
विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम्॥ अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम्।
॥ 1.55.5 ॥
श्लोक 6
हुंकारेणैव तान् सर्वान् निर्ददाह महानृषिः॥
॥ 1.55.6 ॥
श्लोक 7
ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना।
भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास्तथा॥
भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास्तथा॥
॥ 1.55.7 ॥
श्लोक 8
दृष्ट्वा विनाशितान् सर्वान् बलं च सुमहायशाः।
सव्रीडं चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रोऽभवत् तदा॥
सव्रीडं चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रोऽभवत् तदा॥
॥ 1.55.8 ॥
श्लोक 9
समुद्र इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरगः।
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः॥
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः॥
॥ 1.55.9 ॥
श्लोक 10
हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः।
हतसर्वबलोत्साहो निर्वेदं समपद्यत॥
हतसर्वबलोत्साहो निर्वेदं समपद्यत॥
॥ 1.55.10 ॥
श्लोक 11
स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च।
पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवाभ्यपद्यत॥
पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवाभ्यपद्यत॥
॥ 1.55.11 ॥
श्लोक 12
स गत्वा हिमवत्पार्श्वे किंनरोरगसेवितम्।
महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः॥
महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः॥
॥ 1.55.12 ॥
श्लोक 13
केनचित् त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः।
दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महामुनिम्॥
दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महामुनिम्॥
॥ 1.55.13 ॥
श्लोक 14
किमर्थं तप्यसे राजन् ब्रूहि यत् ते विवक्षितम्।
वरदोऽस्मि वरो यस्ते कांक्षितः सोऽभिधीयताम्॥
वरदोऽस्मि वरो यस्ते कांक्षितः सोऽभिधीयताम्॥
॥ 1.55.14 ॥
श्लोक 15
एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः।
प्रणिपत्य महादेवं विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम्॥
प्रणिपत्य महादेवं विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम्॥
॥ 1.55.15 ॥
श्लोक 16
यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ।
सांगोपांगोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम्॥
सांगोपांगोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम्॥
॥ 1.55.16 ॥
श्लोक 17
यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु।
गन्धर्वयक्षरक्षःसु प्रतिभान्तु ममानघ॥ तव प्रसादाद् भवतु देवदेव ममेप्सितम्।
गन्धर्वयक्षरक्षःसु प्रतिभान्तु ममानघ॥ तव प्रसादाद् भवतु देवदेव ममेप्सितम्।
॥ 1.55.17 ॥
श्लोक 18
एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा गतस्तदा॥ प्राप्य चास्त्राणि देवेशाद् विश्वामित्रो महाबलः।
॥ 1.55.18 ॥
श्लोक 19
दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णोऽभवत् तदा॥
॥ 1.55.19 ॥
श्लोक 20
विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि।
हतं मेने तदा राम वसिष्ठमृषिसत्तमम्॥
हतं मेने तदा राम वसिष्ठमृषिसत्तमम्॥
॥ 1.55.20 ॥
श्लोक 21
ततो गत्वाऽऽश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः।
यैस्तत् तपोवनं नाम निर्दग्धं चास्त्रतेजसा॥
यैस्तत् तपोवनं नाम निर्दग्धं चास्त्रतेजसा॥
॥ 1.55.21 ॥
श्लोक 22
उदीर्यमाणमस्त्रं तद् विश्वामित्रस्य धीमतः।
दृष्ट्वा विप्रद्रुता भीता मुनयः शतशो दिशः॥
दृष्ट्वा विप्रद्रुता भीता मुनयः शतशो दिशः॥
॥ 1.55.22 ॥
श्लोक 23
वसिष्ठस्य च ये शिष्या ये च वै मृगपक्षिणः।
विद्रवन्ति भयाद् भीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः॥
विद्रवन्ति भयाद् भीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः॥
॥ 1.55.23 ॥
श्लोक 24
वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मनः।
मुहूर्तमिव निःशब्दमासीदीरिणसंनिभम्॥
मुहूर्तमिव निःशब्दमासीदीरिणसंनिभम्॥
॥ 1.55.24 ॥
श्लोक 25
वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैरिति मुहुर्मुहुः।
नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्करः॥
नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्करः॥
॥ 1.55.25 ॥
श्लोक 26
एवमुक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः।
विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत्॥
विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत्॥
॥ 1.55.26 ॥
श्लोक 27
आश्रमं चिरसंवृद्धं यद् विनाशितवानसि।
दुराचारो हि यन्मूढस्तस्मात् त्वं न भविष्यसि॥
दुराचारो हि यन्मूढस्तस्मात् त्वं न भविष्यसि॥
॥ 1.55.27 ॥
श्लोक 28
इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डमुद्यम्य सत्वरः।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्डमिवापरम्॥
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्डमिवापरम्॥
॥ 1.55.28 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥५५॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में पचपनवाँ सर्ग पूरा हुआ।५५॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में पचपनवाँ सर्ग पूरा हुआ।५५॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| पञ्चपञ्चाशः | पचपनवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥५५॥ | संख्या ५५ (सर्ग संख्या) |