🌿 सर्ग 54: विश्वामित्र का वसिष्ठजी की गौ को बलपूर्वक ले जाना, गौ का दुःखी होकर वसिष्ठजी से इसका कारण पूछना, विश्वामित्रजी की सेना का संहार करना
Vishwamitra forcibly takes Vasishtha's cow, the distressed cow asks Vasishtha the reason, and destroys Vishwamitra's army
कुल श्लोक: 23
श्लोक 1
कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यजते मुनिः।
तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत॥
तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत॥
॥ 1.54.1 ॥
श्लोक 2
नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना।
दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता॥
दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता॥
॥ 1.54.2 ॥
श्लोक 3
परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना।
याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेयं भृशदुःखिता॥
याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेयं भृशदुःखिता॥
॥ 1.54.3 ॥
श्लोक 4
किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः।
यन्मामनागसं दृष्ट्वा भक्तां त्यजति धार्मिकः॥
यन्मामनागसं दृष्ट्वा भक्तां त्यजति धार्मिकः॥
॥ 1.54.4 ॥
श्लोक 5
इति संचिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः।
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसम्॥ निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशः शत्रुसूदन।
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसम्॥ निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशः शत्रुसूदन।
॥ 1.54.5 ॥
श्लोक 6
जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः॥ शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत्।
॥ 1.54.6 ॥
श्लोक 7
वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा रुदन्ती मेघनिःस्वना॥
॥ 1.54.7 ॥
श्लोक 8
भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत।
यस्माद् राजभटा मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः॥
यस्माद् राजभटा मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः॥
॥ 1.54.8 ॥
श्लोक 9
एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत्।
शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम्॥
शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम्॥
॥ 1.54.9 ॥
श्लोक 10
न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया।
एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः॥
एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः॥
॥ 1.54.10 ॥
श्लोक 11
नहि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः।
बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च॥
बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च॥
॥ 1.54.11 ॥
श्लोक 12
इयमक्षौहिणी पूर्णा गजवाजिरथाकुला।
हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः॥
हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः॥
॥ 1.54.12 ॥
श्लोक 13
एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत्।
वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिमतुलप्रभम्॥
वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिमतुलप्रभम्॥
॥ 1.54.13 ॥
श्लोक 14
न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणा बलवत्तराः।
ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षात्राच्च बलवत्तरम्॥
ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षात्राच्च बलवत्तरम्॥
॥ 1.54.14 ॥
श्लोक 15
अप्रमेयं बलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः।
विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम्॥
विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम्॥
॥ 1.54.15 ॥
श्लोक 16
नियुक्ष्व मां महातेजस्त्वं ब्रह्मबलसम्भृताम्।
तस्य दर्पं बलं यत्नं नाशयामि दुरात्मनः॥
तस्य दर्पं बलं यत्नं नाशयामि दुरात्मनः॥
॥ 1.54.16 ॥
श्लोक 17
इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठस्तु महायशाः।
सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्॥
सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्॥
॥ 1.54.17 ॥
श्लोक 18
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुरभिः सासृजत् तदा।
तस्या हुंभारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप।
तस्या हुंभारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप।
॥ 1.54.18 ॥
श्लोक 19
नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः।
स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः॥
स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः॥
॥ 1.54.19 ॥
श्लोक 20
पह्लवान् नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि।
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पह्लवान् शतशस्तदा॥ भूय एवासृजद् घोरान् शकान् यवनमिश्रितान्।
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पह्लवान् शतशस्तदा॥ भूय एवासृजद् घोरान् शकान् यवनमिश्रितान्।
॥ 1.54.20 ॥
श्लोक 21
तैरासीत् संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः॥ प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिंजल्कसंनिभैः।
॥ 1.54.21 ॥
श्लोक 22
तीक्ष्णासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः॥ निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः।
॥ 1.54.22 ॥
श्लोक 23
ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह।
तैस्ते यवनकाम्बोजा बर्बराश्चाकुलीकृताः॥
तैस्ते यवनकाम्बोजा बर्बराश्चाकुलीकृताः॥
॥ 1.54.23 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥५४॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आपरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में चौवनवाँ सर्ग पूरा हुआ। ५४॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आपरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में चौवनवाँ सर्ग पूरा हुआ। ५४॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| चतुःपञ्चाशः | चौवनवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥५४॥ | संख्या ५४ (सर्ग संख्या) |