🌿 सर्ग 52: महर्षि वसिष्ठ द्वारा विश्वामित्र का सत्कार और कामधेनु को अभीष्ट वस्तुओं की सृष्टि करने का आदेश
Sage Vasishtha honors Vishwamitra and commands Kamadhenu to create desired objects
कुल श्लोक: 23
श्लोक 1
तं दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः।
प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम्॥
प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम्॥
॥ 1.52.1 ॥
श्लोक 2
स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।
आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह॥
आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह॥
॥ 1.52.2 ॥
श्लोक 3
उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते।
यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत्॥
यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत्॥
॥ 1.52.3 ॥
श्लोक 4
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद् राजसत्तमः।
तपोऽग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत॥ विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तदा।
तपोऽग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत॥ विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तदा।
॥ 1.52.4 ॥
श्लोक 5
सर्वत्र कुशलं प्राह वसिष्ठो राजसत्तमम्॥
॥ 1.52.5 ॥
श्लोक 6
सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः।
पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः॥
पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः॥
॥ 1.52.6 ॥
श्लोक 7
कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद् धर्मेण रञ्जयन्।
प्रजाः पालयसे राजन् राजवृत्तेन धार्मिक॥
प्रजाः पालयसे राजन् राजवृत्तेन धार्मिक॥
॥ 1.52.7 ॥
श्लोक 8
कच्चित्ते सम्भृता भृत्याः कच्चित् तिष्ठन्ति शासने।
कच्चित्ते विजिताः सर्वे रिपवो रिपुसूदन॥
कच्चित्ते विजिताः सर्वे रिपवो रिपुसूदन॥
॥ 1.52.8 ॥
श्लोक 9
कच्चिद् बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परंतप।
कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तथानघ॥
कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तथानघ॥
॥ 1.52.9 ॥
श्लोक 10
सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत्।
विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितम्॥
विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितम्॥
॥ 1.52.10 ॥
श्लोक 11
कृत्वा तौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथास्तदा।
मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम्॥
मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम्॥
॥ 1.52.11 ॥
श्लोक 12
ततो वसिष्ठो भगवान् कथान्ते रघुनन्दन।
विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव॥
विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव॥
॥ 1.52.12 ॥
श्लोक 13
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल।
तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे॥
तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे॥
॥ 1.52.13 ॥
श्लोक 14
सत्क्रियां हि भवानेतां प्रतीच्छतु मया कृताम्।
राजंस्त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः॥
राजंस्त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः॥
॥ 1.52.14 ॥
श्लोक 15
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः।
कृतमित्यब्रवीद् राजा पूजावाक्येन मे त्वया॥
कृतमित्यब्रवीद् राजा पूजावाक्येन मे त्वया॥
॥ 1.52.15 ॥
श्लोक 16
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत् तवाश्रमे।
पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च ॥
पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च ॥
॥ 1.52.16 ॥
श्लोक 17
सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः।
नमस्तेऽस्तु गमिष्यामि मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा॥
नमस्तेऽस्तु गमिष्यामि मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा॥
॥ 1.52.17 ॥
श्लोक 18
एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठं पुनरेव हि।
न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनः पुनरुदारधीः॥
न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनः पुनरुदारधीः॥
॥ 1.52.18 ॥
श्लोक 19
बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह।
यथाप्रियं भगवतस्तथास्तु मुनिपुंगव॥
यथाप्रियं भगवतस्तथास्तु मुनिपुंगव॥
॥ 1.52.19 ॥
श्लोक 20
एवमुक्तस्तथा तेन वसिष्ठो जपतां वरः।
आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषाम्॥
आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषाम्॥
॥ 1.52.20 ॥
श्लोक 21
एह्येहि शबले क्षिप्रं शृणु चापि वचो मम।
सबलस्यास्य राजर्षेः कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम्।
भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे॥
सबलस्यास्य राजर्षेः कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम्।
भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे॥
॥ 1.52.21 ॥
श्लोक 22
यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम्।
तत् सर्वं कामधुग् दिव्ये अभिवर्ष कृते मम॥
तत् सर्वं कामधुग् दिव्ये अभिवर्ष कृते मम॥
॥ 1.52.22 ॥
श्लोक 23
रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम्।
अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥
अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥
॥ 1.52.23 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥५२॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में बावनवाँ सर्ग पूरा हुआ।५२॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में बावनवाँ सर्ग पूरा हुआ।५२॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| द्विपञ्चाशः | बावनवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥५२॥ | संख्या ५२ (सर्ग संख्या) |