🌿 सर्ग 50: श्रीराम आदि का मिथिला-गमन, राजा जनक द्वारा विश्वामित्र का सत्कार तथा उनका श्रीराम और लक्ष्मण के विषय में जिज्ञासा करना एवं परिचय पाना
Arrival of Shri Rama and others in Mithila, King Janaka's hospitality to Vishwamitra, and his inquiry about and introduction to Shri Rama and Lakshmana
कुल श्लोक: 25
श्लोक 1
ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्॥
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्॥
॥ 1.50.1 ॥
श्लोक 2
रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मणः।
साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मनः ॥
साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मनः ॥
॥ 1.50.2 ॥
श्लोक 3
बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम्।
ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम्॥
ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम्॥
॥ 1.50.3 ॥
श्लोक 4
ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसंकुलाः।
देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम्॥
देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम्॥
॥ 1.50.4 ॥
श्लोक 5
रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः।
निवासमकरोद्देशे विविक्ते सलिलान्विते॥
निवासमकरोद्देशे विविक्ते सलिलान्विते॥
॥ 1.50.5 ॥
श्लोक 6
विश्वामित्रमनुप्राप्तं श्रुत्वा नृपवरस्तदा।
शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितः॥
शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितः॥
॥ 1.50.6 ॥
श्लोक 7
ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम्।
प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वितः॥ विश्वामित्राय धर्मेण ददौ धर्मपुरस्कृतम्।
प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वितः॥ विश्वामित्राय धर्मेण ददौ धर्मपुरस्कृतम्।
॥ 1.50.7 ॥
श्लोक 8
प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकस्य महात्मनः॥ पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम्।
॥ 1.50.8 ॥
श्लोक 9
स तांश्चाथ मुनीन् पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधसः॥ यथार्हमृषिभिः सर्वैः समागच्छत् प्रहृष्टवत्।
॥ 1.50.9 ॥
श्लोक 10
अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत॥ आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिपुंगवैः।
॥ 1.50.10 ॥
श्लोक 11
जनकस्य वचः श्रुत्वा निषसाद महामुनिः॥ पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सहमन्त्रिभिः।
॥ 1.50.11 ॥
श्लोक 12
आसनेषु यथान्यायमुपविष्टाः समन्ततः॥
॥ 1.50.12 ॥
श्लोक 13
दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत्।
अद्य यज्ञसमृद्धिर्मे सफला दैवतैः कृता॥
अद्य यज्ञसमृद्धिर्मे सफला दैवतैः कृता॥
॥ 1.50.13 ॥
श्लोक 14
अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः॥ यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभिः सह।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः॥ यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभिः सह।
॥ 1.50.14 ॥
श्लोक 15
द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे दीक्षामाहुर्मनीषिणः॥ ततो भागार्थिनो देवान् द्रष्टुमर्हसि कौशिक।
॥ 1.50.15 ॥
श्लोक 16
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा ॥ पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः।
॥ 1.50.16 ॥
श्लोक 17
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ॥ गजतुल्यगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।
॥ 1.50.17 ॥
श्लोक 18
पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ।
अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ॥
अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ॥
॥ 1.50.18 ॥
श्लोक 19
यदृच्छयेव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।
कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने॥ वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने।
कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने॥ वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने।
॥ 1.50.19 ॥
श्लोक 20
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्॥ परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः।
॥ 1.50.20 ॥
श्लोक 21
काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
॥ 1.50.21 ॥
श्लोक 22
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः।
न्यवेदयदमेयात्मा पुत्रौ दशरथस्य तौ॥
न्यवेदयदमेयात्मा पुत्रौ दशरथस्य तौ॥
॥ 1.50.22 ॥
श्लोक 23
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा।
तत्रागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम्॥
तत्रागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम्॥
॥ 1.50.23 ॥
श्लोक 24
अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम्।
महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा॥
महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा॥
॥ 1.50.24 ॥
श्लोक 25
एतत् सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने।
निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः॥
निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः॥
॥ 1.50.25 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥५०॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में पचासवाँ सर्ग पूरा हुआ। ५०॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में पचासवाँ सर्ग पूरा हुआ। ५०॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| पञ्चाशः | पचासवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥५०॥ | संख्या ५० (सर्ग संख्या) |