🌿 सर्ग 46: दिति का कश्यपजी से इन्द्र हन्ता पुत्र की प्राप्ति के लिये कुशप्लव में तप, इन्द्र का उनके गर्भ के सात टुकड़े कर डालना
Diti's penance at Kushaplava to obtain a son capable of killing Indra from Kashyapa, and Indra cutting her foetus into seven pieces
कुल श्लोक: 23
श्लोक 1
हतेषु तेषु पुत्रेषु दितिः परमदुःखिता।
मारीचं कश्यपं नाम भर्तारमिदमब्रवीत्॥
मारीचं कश्यपं नाम भर्तारमिदमब्रवीत्॥
॥ 1.46.1 ॥
श्लोक 2
हतपुत्रास्मि भगवंस्तव पुत्रौर्महाबलैः।
शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं दीर्घतपोर्जितम्॥
शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं दीर्घतपोर्जितम्॥
॥ 1.46.2 ॥
श्लोक 3
साहं तपश्चरिष्यामि गर्भं मे दातुमर्हसि।
ईश्वरं शक्रहन्तारं त्वमनुज्ञातुमर्हसि॥
ईश्वरं शक्रहन्तारं त्वमनुज्ञातुमर्हसि॥
॥ 1.46.3 ॥
श्लोक 4
तस्यास्तद वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा।
प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम्॥
प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम्॥
॥ 1.46.4 ॥
श्लोक 5
एवं भवतु भद्रं ते शुचिर्भव तपोधने।
जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे॥
जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे॥
॥ 1.46.5 ॥
श्लोक 6
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शुचिर्यदि भविष्यसि।
पुत्रं त्रैलोक्यहन्तारं मत्तस्त्वं जनयिष्यसि॥
पुत्रं त्रैलोक्यहन्तारं मत्तस्त्वं जनयिष्यसि॥
॥ 1.46.6 ॥
श्लोक 7
एवमुक्त्वा महातेजाः पाणिना सम्ममार्ज ताम्।
तामालभ्य ततः स्वस्ति इत्युक्त्वा तपसे ययौ॥
तामालभ्य ततः स्वस्ति इत्युक्त्वा तपसे ययौ॥
॥ 1.46.7 ॥
श्लोक 8
गते तस्मिन् नरश्रेष्ठ दितिः परमहर्षिता।
कुशप्लवं समासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्॥
कुशप्लवं समासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्॥
॥ 1.46.8 ॥
श्लोक 9
तपस्तस्यां हि कुर्वत्यां परिचर्यां चकार ह।
सहस्राक्षो नरश्रेष्ठ परया गुणसम्पदा॥
सहस्राक्षो नरश्रेष्ठ परया गुणसम्पदा॥
॥ 1.46.9 ॥
श्लोक 10
अग्निं कुशान् काष्ठमपः फलं मूलं तथैव च।
न्यवेदयत् सहस्राक्षो यच्चान्यदपि कांक्षितम्॥
न्यवेदयत् सहस्राक्षो यच्चान्यदपि कांक्षितम्॥
॥ 1.46.10 ॥
श्लोक 11
गात्रसंवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा।
शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह॥
शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह॥
॥ 1.46.11 ॥
श्लोक 12
पूर्णे वर्षसहस्रे सा दशोने रघुनन्दन।
दितिः परमसंहृष्टा सहस्राक्षमथाब्रवीत्॥
दितिः परमसंहृष्टा सहस्राक्षमथाब्रवीत्॥
॥ 1.46.12 ॥
श्लोक 13
तपश्चरन्त्या वर्षाणि दश वीर्यवतां वर।
अवशिष्टानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः॥
अवशिष्टानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः॥
॥ 1.46.13 ॥
श्लोक 14
यमहं त्वत्कृते पुत्र तमाधास्ये जयोत्सुकम्।
त्रैलोक्यविजयं पुत्र सह भोक्ष्यसि विज्वर ॥
त्रैलोक्यविजयं पुत्र सह भोक्ष्यसि विज्वर ॥
॥ 1.46.14 ॥
श्लोक 15
याचितेन सुरश्रेष्ठ पित्रा तव महात्मना।
वरो वर्षसहस्रान्ते मम दत्तः सुतं प्रति॥
वरो वर्षसहस्रान्ते मम दत्तः सुतं प्रति॥
॥ 1.46.15 ॥
श्लोक 16
इत्युक्त्वा च दितिस्तत्र प्राप्ते मध्यं दिनेश्वरे।
निद्रयापहृता देवी पादौ कृत्वाथ शीर्षतः ॥
निद्रयापहृता देवी पादौ कृत्वाथ शीर्षतः ॥
॥ 1.46.16 ॥
श्लोक 17
दृष्ट्वा तामशुचिं शक्रः पादयोः कृतमूर्धजाम्।
शिरःस्थाने कृतौ पादौ जहास च मुमोद च॥
शिरःस्थाने कृतौ पादौ जहास च मुमोद च॥
॥ 1.46.17 ॥
श्लोक 18
तस्याः शरीरविवरं प्रविवेश पुरंदरः।
गर्भं च सप्तधा राम चिच्छेद परमात्मवान्॥
गर्भं च सप्तधा राम चिच्छेद परमात्मवान्॥
॥ 1.46.18 ॥
श्लोक 19
भिद्यमानस्ततो गर्भो वज्रेण शतपर्वणा।
रुरोद सुस्वरं राम ततो दितिरबुध्यत॥
रुरोद सुस्वरं राम ततो दितिरबुध्यत॥
॥ 1.46.19 ॥
श्लोक 20
मा रुदो मा रुदश्चेति गर्भं शक्रोऽभ्यभाषत।
बिभेद च महातेजा रुदन्तमपि वासवः॥
बिभेद च महातेजा रुदन्तमपि वासवः॥
॥ 1.46.20 ॥
श्लोक 21
न हन्तव्यं न हन्तव्यमित्येव दितिरब्रवीत्।
निष्पपात ततः शक्रो मातुर्वचनगौरवात्॥
निष्पपात ततः शक्रो मातुर्वचनगौरवात्॥
॥ 1.46.21 ॥
श्लोक 22
प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रोऽभ्यभाषत।
अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोः कृतमूर्धजा॥
अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोः कृतमूर्धजा॥
॥ 1.46.22 ॥
श्लोक 23
तदन्तरमहं लब्ध्वा शक्रहन्तारमाहवे।
अभिन्दं सप्तधा देवि तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥
अभिन्दं सप्तधा देवि तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥
॥ 1.46.23 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥४६॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में छियालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ।४६॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में छियालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ।४६॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| षट्चत्वारिंशः | छियालीसवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥४६॥ | संख्या ४६ (सर्ग संख्या) |