🌿 सर्ग 41: सगर की आज्ञा से अंशुमान् का रसातल में जाकर घोड़े को ले आना और अपने चाचाओं के निधन का समाचार सुनाना
At Sagara's command, Anshuman goes to the netherworld, brings back the horse, and conveys the news of his uncles' demise
कुल श्लोक: 26
श्लोक 1
पुत्रांश्चिरगतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन।
नप्तारमब्रवीद राजा दीप्यमानं स्वतेजसा॥
नप्तारमब्रवीद राजा दीप्यमानं स्वतेजसा॥
॥ 1.41.1 ॥
श्लोक 2
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा।
पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः॥
पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः॥
॥ 1.41.2 ॥
श्लोक 3
अन्तीमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च।
तेषां तु प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम्॥
तेषां तु प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम्॥
॥ 1.41.3 ॥
श्लोक 4
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि।
सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥
सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥
॥ 1.41.4 ॥
श्लोक 5
एवमुक्तोंऽशुमान् सम्यक् सगरेण महात्मना।
धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः॥
धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः॥
॥ 1.41.5 ॥
श्लोक 6
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तभॊमं महात्मभिः।
प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः॥
प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः॥
॥ 1.41.6 ॥
श्लोक 7
देवदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः।
पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत॥
पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत॥
॥ 1.41.7 ॥
श्लोक 8
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम्।
पितॄन् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥
पितॄन् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥
॥ 1.41.8 ॥
श्लोक 9
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाच महामतिः।
आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि॥
आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि॥
॥ 1.41.9 ॥
श्लोक 10
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान्।
यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे॥
यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे॥
॥ 1.41.10 ॥
श्लोक 11
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः।
पूजितः सहयश्चैवागन्तासीत्यभिचोदितः॥
पूजितः सहयश्चैवागन्तासीत्यभिचोदितः॥
॥ 1.41.11 ॥
श्लोक 12
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः।
भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः॥
भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः॥
॥ 1.41.12 ॥
श्लोक 13
स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा।
चुक्रोश परमार्तस्तु वधात् तेषां सुदुःखितः॥
चुक्रोश परमार्तस्तु वधात् तेषां सुदुःखितः॥
॥ 1.41.13 ॥
श्लोक 14
यज्ञियं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः।
ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः॥
ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः॥
॥ 1.41.14 ॥
श्लोक 15
स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम्।
स जलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम्॥
स जलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम्॥
॥ 1.41.15 ॥
श्लोक 16
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत् खगाधिपम्।
पितृणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम्॥
पितृणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम्॥
॥ 1.41.16 ॥
श्लोक 17
स चैनमब्रवीद वाक्यं वैनतेयो महाबलः।
।
मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मतः॥
।
मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मतः॥
॥ 1.41.17 ॥
श्लोक 18
कपिलेनाप्रमेयेण दग्धा हीमे महाबलाः।
सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम्॥
सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम्॥
॥ 1.41.18 ॥
श्लोक 19
गंगा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ।
तस्यां कुरु महाबाहो पितॄणां सलिलक्रियाम्॥
तस्यां कुरु महाबाहो पितॄणां सलिलक्रियाम्॥
॥ 1.41.19 ॥
श्लोक 20
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी।
तया क्लिन्नमिदं भस्म गंगया लोककान्तया।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं गमिष्यति॥
तया क्लिन्नमिदं भस्म गंगया लोककान्तया।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं गमिष्यति॥
॥ 1.41.20 ॥
श्लोक 21
निर्गच्छाश्वं महाभाग संगृह्य पुरुषर्षभ।
यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुमर्हसि ॥
यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुमर्हसि ॥
॥ 1.41.21 ॥
श्लोक 22
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान्।
त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महातपाः॥
त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महातपाः॥
॥ 1.41.22 ॥
श्लोक 23
ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन।
न्यवेदयद् यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ॥
न्यवेदयद् यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ॥
॥ 1.41.23 ॥
श्लोक 24
तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यमंशुमतो नृपः।
यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ॥
यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ॥
॥ 1.41.24 ॥
श्लोक 25
स्वपुरं त्वगमच्छ्रीमानिष्टयज्ञो महीपतिः।
गंगायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत॥
गंगायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत॥
॥ 1.41.25 ॥
श्लोक 26
अगत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान्।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः॥
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः॥
॥ 1.41.26 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥४१॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में इकतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥४१॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में इकतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥४१॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| एकचत्वारिंशः | इकतालीसवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥४१॥ | संख्या ४१ (सर्ग संख्या) |