🌿 सर्ग 38: राजा सगर के पुत्रों की उत्पत्ति तथा यज्ञ की तैयारी
The birth of King Sagara's sons and preparation for the sacrifice
कुल श्लोक: 24
श्लोक 1
तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षराम्।
पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥
पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥
॥ 1.38.1 ॥
श्लोक 2
अयोध्याधिपतिर्वीर पूर्वमासीन्नराधिपः।
सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः॥
सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः॥
॥ 1.38.2 ॥
श्लोक 3
वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामतः।
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी॥
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी॥
॥ 1.38.3 ॥
श्लोक 4
अरिष्टनेमेर्दुहिता सुपर्णभगिनी तु सा।
द्वितीया सगरस्यासीत् पत्नी सुमतिसंज्ञिता॥
द्वितीया सगरस्यासीत् पत्नी सुमतिसंज्ञिता॥
॥ 1.38.4 ॥
श्लोक 5
ताभ्यां सह महाराजः पत्नीभ्यां तप्तवांस्तपः।
हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ॥
हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ॥
॥ 1.38.5 ॥
श्लोक 6
अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽऽराधितो मुनिः।
सगराय वरं प्रादाद् भृगुः सत्यवतां वरः॥
सगराय वरं प्रादाद् भृगुः सत्यवतां वरः॥
॥ 1.38.6 ॥
श्लोक 7
अपत्यलाभः सुमहान् भविष्यति तवानघ।
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ॥
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ॥
॥ 1.38.7 ॥
श्लोक 8
एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति॥
षष्टिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति॥
॥ 1.38.8 ॥
श्लोक 9
भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम्।
ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा॥
ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा॥
॥ 1.38.9 ॥
श्लोक 10
एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन् का बहूञ्जनयिष्यति।
श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव॥
श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव॥
॥ 1.38.10 ॥
श्लोक 11
तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा भृगुः परमधार्मिकः।
उवाच परमां वाणी स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम्॥
उवाच परमां वाणी स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम्॥
॥ 1.38.11 ॥
श्लोक 12
एको वंशकरो वास्तु बहवो वा महाबलाः।
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति॥
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति॥
॥ 1.38.12 ॥
श्लोक 13
मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन।
पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसंनिधौ॥
पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसंनिधौ॥
॥ 1.38.13 ॥
श्लोक 14
षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा।
महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान्॥
महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान्॥
॥ 1.38.14 ॥
श्लोक 15
प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य तम्।
जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन॥
जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन॥
॥ 1.38.15 ॥
श्लोक 16
अथ काले गते तस्य ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत।
असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम्॥
असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम्॥
॥ 1.38.16 ॥
श्लोक 17
सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद् विनिःसृताः॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद् विनिःसृताः॥
॥ 1.38.17 ॥
श्लोक 18
घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् समवर्धयन्।
कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे॥
कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे॥
॥ 1.38.18 ॥
श्लोक 19
अथ दीर्पण कालेन रूपयौवनशालिनः।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा॥
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा॥
॥ 1.38.19 ॥
श्लोक 20
स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भवः।
बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन॥ प्रक्षिप्य प्राहसन्नित्यं मज्जतस्तान् निरीक्ष्य वै।
बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन॥ प्रक्षिप्य प्राहसन्नित्यं मज्जतस्तान् निरीक्ष्य वै।
॥ 1.38.20 ॥
श्लोक 21
एवं पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः॥ पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात्।
॥ 1.38.21 ॥
श्लोक 22
तस्य पुत्रोंऽशुमान् नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्॥ सम्मतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः।
॥ 1.38.22 ॥
श्लोक 23
ततः कालेन महता मतिः समभिजायत॥ सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता।
॥ 1.38.23 ॥
श्लोक 24
स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणास्तदा।
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥
॥ 1.38.24 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥३८॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में अड़तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ।३८॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में अड़तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ।३८॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय) |
| आर्षे | ऋषि द्वारा कथित (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीमद्रामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| अष्टात्रिंशः | अड़तीसवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥३८॥ | संख्या ३८ (सर्ग संख्या) |