🌿 सर्ग 34: गाधि की उत्पत्ति, कौशिकी की प्रशंसा, विश्वामित्रजी का कथा बंद करके आधी रात का वर्णन करना
The birth of Gadhi, praise of Kaushiki, and Vishwamitra concluding his story with a description of midnight
कुल श्लोक: 23
श्लोक 1
कृतोद्वाहे गते तस्मिन् ब्रह्मदत्ते च राघव।
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत्॥
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत्॥
॥ 1.34.1 ॥
श्लोक 2
इष्टयां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम्।
उवाच परमोदारः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा॥
उवाच परमोदारः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा॥
॥ 1.34.2 ॥
श्लोक 3
पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः।
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम्॥
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम्॥
॥ 1.34.3 ॥
श्लोक 4
एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम्।
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम्॥
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम्॥
॥ 1.34.4 ॥
श्लोक 5
कस्यचित् त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः।
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः॥
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः॥
॥ 1.34.5 ॥
श्लोक 6
स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः।
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन॥
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन॥
॥ 1.34.6 ॥
श्लोक 7
पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता।
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता॥
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता॥
॥ 1.34.7 ॥
श्लोक 8
सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी।
कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी॥
कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी॥
॥ 1.34.8 ॥
श्लोक 9
दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता।
लोकस्य हितकार्यार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम॥
लोकस्य हितकार्यार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम॥
॥ 1.34.9 ॥
श्लोक 10
ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम्।
भगिन्यां स्नेहसंयुक्तः कौशिक्यां रघुनन्दन॥
भगिन्यां स्नेहसंयुक्तः कौशिक्यां रघुनन्दन॥
॥ 1.34.10 ॥
श्लोक 11
सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता।
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा॥
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा॥
॥ 1.34.11 ॥
श्लोक 12
अहं हि नियमाद् राम हित्वा तां समुपागतः।
सिद्धाश्रममनुप्राप्तः सिद्धोऽस्मि तव तेजसा॥
सिद्धाश्रममनुप्राप्तः सिद्धोऽस्मि तव तेजसा॥
॥ 1.34.12 ॥
श्लोक 13
एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता।
देशस्य हि महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
देशस्य हि महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
॥ 1.34.13 ॥
श्लोक 14
गतोऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम।
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद् विघ्नोऽध्वनीह नः॥
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद् विघ्नोऽध्वनीह नः॥
॥ 1.34.14 ॥
श्लोक 15
निष्पन्दास्तरवः सर्वे निलीना मृगपक्षिणः।
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन॥
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन॥
॥ 1.34.15 ॥
श्लोक 16
शनैर्विसृज्यते संध्या नभो नेत्रैरिवावृतम्।
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते॥
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते॥
॥ 1.34.16 ॥
श्लोक 17
उत्तिष्ठते च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः।
ह्लादयन् प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया स्वया॥
ह्लादयन् प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया स्वया॥
॥ 1.34.17 ॥
श्लोक 18
नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः।
यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः॥
यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः॥
॥ 1.34.18 ॥
श्लोक 19
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः।
साधुसाध्विति ते सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन्॥
साधुसाध्विति ते सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन्॥
॥ 1.34.19 ॥
श्लोक 20
कुशिकानामयं वंशो महान् धर्मपरः सदा।
ब्रह्मोपमा महात्मानः कुशवंश्या नरोत्तमाः॥
ब्रह्मोपमा महात्मानः कुशवंश्या नरोत्तमाः॥
॥ 1.34.20 ॥
श्लोक 21
विशेषेण भवानेव विश्वामित्र महायशः।
कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव॥
कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव॥
॥ 1.34.21 ॥
श्लोक 22
मुदितैर्मुनिशार्दूलैः प्रशस्तः कुशिकात्मजः।
निद्रामुपागमच्छ्रीमानस्तंगत इवांशुमान्॥
निद्रामुपागमच्छ्रीमानस्तंगत इवांशुमान्॥
॥ 1.34.22 ॥
श्लोक 23
रामोऽपि सहसौमित्रिः किंचिदागतविस्मयः।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते॥
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते॥
॥ 1.34.23 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥३४॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में चौंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥३४॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में चौंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥३४॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय, समाप्ति सूचक) |
| आर्षे | ऋषि प्रोक्त में (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीरामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित में (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| चतुस्त्रिंशः | चौंतीसवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥३४॥ | ॥३४॥ (सर्ग संख्या) |