🌿 सर्ग 31: श्रीराम, लक्ष्मण तथा ऋषियों सहित विश्वामित्र का मिथिला को प्रस्थान तथा मार्ग में संध्या के समय शोणभद्र तट पर विश्राम
Vishwamitra departs for Mithila with Shri Rama, Lakshmana, and the sages, and rests on the banks of the Shonabhadra at sunset during the journey
कुल श्लोक: 24
श्लोक 1
अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ।
ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥
ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥
॥ 1.31.1 ॥
श्लोक 2
प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ।
विश्वामित्रमृषींश्चान्यान् सहितावभिजग्मतुः॥
विश्वामित्रमृषींश्चान्यान् सहितावभिजग्मतुः॥
॥ 1.31.2 ॥
श्लोक 3
अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम्।
ऊचतुः परमोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ॥
ऊचतुः परमोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ॥
॥ 1.31.3 ॥
श्लोक 4
इमौ स्म मुनिशार्दूल किंकरौ समुपागतौ।
आज्ञापय मुनिश्रेष्ठ शासनं करवाव किम्॥
आज्ञापय मुनिश्रेष्ठ शासनं करवाव किम्॥
॥ 1.31.4 ॥
श्लोक 5
एवमुक्ते तयोर्वाक्ये सर्व एव महर्षयः।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन्॥
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन्॥
॥ 1.31.5 ॥
श्लोक 6
मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति।
यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम्॥
यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम्॥
॥ 1.31.6 ॥
श्लोक 7
त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि।
अद्भुतं च धनूरत्नं तत्र त्वं द्रष्टुमर्हसि॥
अद्भुतं च धनूरत्नं तत्र त्वं द्रष्टुमर्हसि॥
॥ 1.31.7 ॥
श्लोक 8
तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतैः।
अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम्॥
अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम्॥
॥ 1.31.8 ॥
श्लोक 9
नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः।
कर्तुमारोपणं शक्ता न कथंचन मानुषाः॥
कर्तुमारोपणं शक्ता न कथंचन मानुषाः॥
॥ 1.31.9 ॥
श्लोक 10
धनुषस्तस्य वीर्यं हि जिज्ञासन्तो महीक्षितः।
न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबलाः॥
न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबलाः॥
॥ 1.31.10 ॥
श्लोक 11
तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मनः।
तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं च परमाद्भुतम्॥
तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं च परमाद्भुतम्॥
॥ 1.31.11 ॥
श्लोक 12
तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनुः।
याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतैः॥
याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतैः॥
॥ 1.31.12 ॥
श्लोक 13
आयागभूतं नृपतेस्तस्य वेश्मनि राघव।
अर्चितं विविधैर्गन्धैर्धूपैश्चागुरुगन्धिभिः॥
अर्चितं विविधैर्गन्धैर्धूपैश्चागुरुगन्धिभिः॥
॥ 1.31.13 ॥
श्लोक 14
एवमुक्त्वा मुनिवरः प्रस्थानमकरोत् तदा।
सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य वनदेवताः॥
सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य वनदेवताः॥
॥ 1.31.14 ॥
श्लोक 15
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्धः सिद्धाश्रमादहम्।
उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्॥
उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्॥
॥ 1.31.15 ॥
श्लोक 16
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलः कौशिकः स तपोधनः।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे॥
उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे॥
॥ 1.31.16 ॥
श्लोक 17
तं व्रजन्तं मुनिवरमन्वगादनुसारिणाम्।
शकटीशतमात्रं तु प्रयाणे ब्रह्मवादिनाम्॥
शकटीशतमात्रं तु प्रयाणे ब्रह्मवादिनाम्॥
॥ 1.31.17 ॥
श्लोक 18
मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिनः।
अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं तपोधनम्॥
अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं तपोधनम्॥
॥ 1.31.18 ॥
श्लोक 19
निवर्तयामास ततः सर्षिसङ्घः स पक्षिणः।
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।
वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिताः।
तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशनाः॥
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।
वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिताः।
तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशनाः॥
॥ 1.31.19 ॥
श्लोक 21
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजसः।
रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनीस्तानभिपूज्य च।
अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमतः॥
रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनीस्तानभिपूज्य च।
अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमतः॥
॥ 1.31.21 ॥
श्लोक 22
अथ रामो महातेजा विश्वामित्रं तपोधनम्।
पप्रच्छ मुनिशार्दूलं कौतूहलसमन्वितम्॥
पप्रच्छ मुनिशार्दूलं कौतूहलसमन्वितम्॥
॥ 1.31.22 ॥
श्लोक 23
भगवन् को न्वयं देशः समृद्धवनशोभितः।
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वतः॥
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वतः॥
॥ 1.31.23 ॥
श्लोक 24
चोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रतः।
तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपाः॥
तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपाः॥
॥ 1.31.24 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में इकतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥३१॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में इकतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥३१॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय, समाप्ति सूचक) |
| आर्षे | ऋषि प्रोक्त में (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीरामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित में (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| एकत्रिंशः | इकतीसवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥३१॥ | ॥३१॥ (सर्ग संख्या) |