🌿 सर्ग 23: विश्वामित्र सहित श्रीराम और लक्ष्मण का सरयू-गंगा संगम के समीप पुण्य आश्रम में रात को ठहरना
Shri Rama and Lakshmana, along with Vishwamitra, spend the night at a sacred hermitage near the confluence of the Sarayu and Ganga rivers
कुल श्लोक: 22
श्लोक 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः।
अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे॥
अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे॥
॥ 1.23.1 ॥
श्लोक 2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्॥
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्॥
॥ 1.23.2 ॥
श्लोक 3
तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नरोत्तमौ।
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम्॥
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम्॥
॥ 1.23.3 ॥
श्लोक 4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।
अभिवाद्यातिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतुः॥
अभिवाद्यातिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतुः॥
॥ 1.23.4 ॥
श्लोक 5
तौ प्रयान्तौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे॥
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे॥
॥ 1.23.5 ॥
श्लोक 6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणां भावितात्मनाम्।
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः॥
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः॥
॥ 1.23.6 ॥
श्लोक 7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः॥
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः॥
॥ 1.23.7 ॥
श्लोक 8
कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन् वसते पुमान्।
भगवञ्छ्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ॥
भगवञ्छ्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ॥
॥ 1.23.8 ॥
श्लोक 9
तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः।
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः॥
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः॥
॥ 1.23.9 ॥
श्लोक 10
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत् काम इत्युच्यते बुधैः।
तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्॥
तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्॥
॥ 1.23.10 ॥
श्लोक 11
कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम्।
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना॥
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना॥
॥ 1.23.11 ॥
श्लोक 12
अवध्यातश्च रुद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।
व्यशीर्यन्त शरीरात् स्वात् सर्वगात्राणि दुर्मतेः॥
व्यशीर्यन्त शरीरात् स्वात् सर्वगात्राणि दुर्मतेः॥
॥ 1.23.12 ॥
श्लोक 13
तत्र गात्रं हतं तस्य निर्दग्धस्य महात्मनः।
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद् देवेश्वरेण ह॥
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद् देवेश्वरेण ह॥
॥ 1.23.13 ॥
श्लोक 14
अनंग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।
स चांगविषयः श्रीमान् यत्रांगं स मुमोच ह॥
स चांगविषयः श्रीमान् यत्रांगं स मुमोच ह॥
॥ 1.23.14 ॥
श्लोक 15
तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा।
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते॥
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते॥
॥ 1.23.15 ॥
श्लोक 16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्॥
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्॥
॥ 1.23.16 ॥
श्लोक 17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचयः पुण्यमाश्रमम्।
इह वासः परोऽस्माकं सुखं वत्स्यामहे निशाम्।
स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम॥
इह वासः परोऽस्माकं सुखं वत्स्यामहे निशाम्।
स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम॥
॥ 1.23.17 ॥
श्लोक 18
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा।
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्॥
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्॥
॥ 1.23.18 ॥
श्लोक 19
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे।
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्॥
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्॥
॥ 1.23.19 ॥
श्लोक 20
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्।
यथार्हमजपन् संध्यामृषयस्ते समाहिताः॥
यथार्हमजपन् संध्यामृषयस्ते समाहिताः॥
॥ 1.23.20 ॥
श्लोक 21
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिः सुव्रतैः सह।
न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तथा॥
न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तथा॥
॥ 1.23.21 ॥
श्लोक 22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।
रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुंगवः॥
रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुंगवः॥
॥ 1.23.22 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥२३॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में तेईसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥२३॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में तेईसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥२३॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय, समाप्ति सूचक) |
| आर्षे | ऋषि प्रोक्त में (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीरामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित में (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| त्रयोविंशः | तेईसवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥२३॥ | ॥२३॥ (सर्ग संख्या) |