वाल्मीकि रामायण

बालकाण्ड सर्ग 23 | श्रीमद्वाल्मीकि रामायण

🌿 सर्ग 23: विश्वामित्र सहित श्रीराम और लक्ष्मण का सरयू-गंगा संगम के समीप पुण्य आश्रम में रात को ठहरना
Shri Rama and Lakshmana, along with Vishwamitra, spend the night at a sacred hermitage near the confluence of the Sarayu and Ganga rivers
कुल श्लोक: 22
श्लोक 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः।
अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे॥
॥ 1.23.1 ॥
श्लोक 2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्॥
॥ 1.23.2 ॥
श्लोक 3
तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नरोत्तमौ।
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम्॥
॥ 1.23.3 ॥
श्लोक 4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।
अभिवाद्यातिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतुः॥
॥ 1.23.4 ॥
श्लोक 5
तौ प्रयान्तौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे॥
॥ 1.23.5 ॥
श्लोक 6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणां भावितात्मनाम्।
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः॥
॥ 1.23.6 ॥
श्लोक 7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः॥
॥ 1.23.7 ॥
श्लोक 8
कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन् वसते पुमान्।
भगवञ्छ्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ॥
॥ 1.23.8 ॥
श्लोक 9
तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः।
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः॥
॥ 1.23.9 ॥
श्लोक 10
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत् काम इत्युच्यते बुधैः।
तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्॥
॥ 1.23.10 ॥
श्लोक 11
कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम्।
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना॥
॥ 1.23.11 ॥
श्लोक 12
अवध्यातश्च रुद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।
व्यशीर्यन्त शरीरात् स्वात् सर्वगात्राणि दुर्मतेः॥
॥ 1.23.12 ॥
श्लोक 13
तत्र गात्रं हतं तस्य निर्दग्धस्य महात्मनः।
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद् देवेश्वरेण ह॥
॥ 1.23.13 ॥
श्लोक 14
अनंग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।
स चांगविषयः श्रीमान् यत्रांगं स मुमोच ह॥
॥ 1.23.14 ॥
श्लोक 15
तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा।
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते॥
॥ 1.23.15 ॥
श्लोक 16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्॥
॥ 1.23.16 ॥
श्लोक 17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचयः पुण्यमाश्रमम्।
इह वासः परोऽस्माकं सुखं वत्स्यामहे निशाम्।
स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम॥
॥ 1.23.17 ॥
श्लोक 18
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा।
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्॥
॥ 1.23.18 ॥
श्लोक 19
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे।
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्॥
॥ 1.23.19 ॥
श्लोक 20
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्।
यथार्हमजपन् संध्यामृषयस्ते समाहिताः॥
॥ 1.23.20 ॥
श्लोक 21
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिः सुव्रतैः सह।
न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तथा॥
॥ 1.23.21 ॥
श्लोक 22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।
रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुंगवः॥
॥ 1.23.22 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥२३॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकि निर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में तेईसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥२३॥
🔍 शब्दार्थ
संस्कृत शब्द हिंदी अर्थ
इति इस प्रकार (अव्यय, समाप्ति सूचक)
आर्षे ऋषि प्रोक्त में (सप्तमी विभक्ति)
श्रीमद्रामायणे श्रीरामायण में (सप्तमी विभक्ति)
वाल्मीकीये वाल्मीकि द्वारा रचित में (सप्तमी विभक्ति)
आदिकाव्ये आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति)
बालकाण्डे बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति)
त्रयोविंशः तेईसवाँ (प्रथमा विभक्ति)
सर्गः सर्ग (प्रथमा विभक्ति)
॥२३॥ ॥२३॥ (सर्ग संख्या)

ॐ श्रीरामाय नमः

वाल्मीकि रामायणम् | श्रीरामसमर्पितम्

www.valmikiramayan.in