🌿 सर्ग 16: देवताओं का श्रीहरि से रावणवध के लिये अवतीर्ण होने को कहना, पुत्रेष्टि यज्ञ में अग्निकुण्ड से प्राजापत्य पुरुष का प्रकट हो खीर अर्पण करना और रानियों का गर्भवती होना
The gods ask Shri Hari to incarnate to kill Ravana, a Prajapatya Purusha appears from the fire-pit during the Putreshti Yajna offering kheer, and the queens become pregnant
कुल श्लोक: 32
श्लोक 1
ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्॥
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्॥
॥ 1.16.1 ॥
श्लोक 2
उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम्॥
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम्॥
॥ 1.16.2 ॥
श्लोक 3
एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम्।
मानुषं रूपमास्थाय रावणं जहि संयुगे॥
मानुषं रूपमास्थाय रावणं जहि संयुगे॥
॥ 1.16.3 ॥
श्लोक 4
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिंदमः।
येन तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः॥
येन तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः॥
॥ 1.16.4 ॥
श्लोक 5
संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः।
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात्॥
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात्॥
॥ 1.16.5 ॥
श्लोक 6
अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः।
एवं पितामहात् तस्माद वरदानेन गर्वितः॥
एवं पितामहात् तस्माद वरदानेन गर्वितः॥
॥ 1.16.6 ॥
श्लोक 7
उत्सादयति लोकांस्त्रीन स्त्रियश्चाप्यपकर्षति।
तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप॥
तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप॥
॥ 1.16.7 ॥
श्लोक 8
इत्येतद् वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान्।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम्॥
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम्॥
॥ 1.16.8 ॥
श्लोक 9
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन् काले महाद्युतिः।
अयजत् पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः॥
अयजत् पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः॥
॥ 1.16.9 ॥
श्लोक 10
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम्।
अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः॥
अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः॥
॥ 1.16.10 ॥
श्लोक 11
ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्।
प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम्॥
प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम्॥
॥ 1.16.11 ॥
श्लोक 12
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्॥
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्॥
॥ 1.16.12 ॥
श्लोक 13
शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्।
शैलशृंगसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम्॥
शैलशृंगसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम्॥
॥ 1.16.13 ॥
श्लोक 14
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्॥
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्॥
॥ 1.16.14 ॥
श्लोक 15
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव॥
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव॥
॥ 1.16.15 ॥
श्लोक 16
समवेक्ष्याब्रवीद् वाक्यमिदं दशरथं नृपम्।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप॥
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप॥
॥ 1.16.16 ॥
श्लोक 17
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः।
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते॥
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते॥
॥ 1.16.17 ॥
श्लोक 18
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत्।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया॥
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया॥
॥ 1.16.18 ॥
श्लोक 19
इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम्।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम्॥
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम्॥
॥ 1.16.19 ॥
श्लोक 20
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै।
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप॥
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप॥
॥ 1.16.20 ॥
श्लोक 21
तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम्।
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम्॥
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम्॥
॥ 1.16.21 ॥
श्लोक 22
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम्।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम्॥
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम्॥
॥ 1.16.22 ॥
श्लोक 23
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम्।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः॥
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः॥
॥ 1.16.23 ॥
श्लोक 24
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम्।
संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत॥
संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत॥
॥ 1.16.24 ॥
श्लोक 25
हर्षरश्मिभिरुद्द्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः॥
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः॥
॥ 1.16.25 ॥
श्लोक 26
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत्।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः॥
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः॥
॥ 1.16.26 ॥
श्लोक 27
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः॥
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः॥
॥ 1.16.27 ॥
श्लोक 28
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महामतिः॥
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महामतिः॥
॥ 1.16.28 ॥
श्लोक 30
ताश्चैवं पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमस्त्रियः।
सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः॥
सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः॥
॥ 1.16.30 ॥
श्लोक 31
ततस्तु ताः प्राश्य तमुत्तमस्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक्।
हुताशनादित्यसमानतेजसोऽचिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा॥
हुताशनादित्यसमानतेजसोऽचिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा॥
॥ 1.16.31 ॥
श्लोक 32
ततस्तु राजा प्रतिवीक्ष्य ताः स्त्रियः प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः।
बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः॥
बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः॥
॥ 1.16.32 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षोडशः सर्गः ॥१६॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ॥१६॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ॥१६॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय, समाप्ति सूचक) |
| आर्षे | ऋषि प्रोक्त में (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीरामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित में (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| षोडशः | सोलहवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥१६॥ | ॥१६॥ (सर्ग संख्या) |