🌿 सर्ग 12: ऋषियों का दशरथ को और दशरथ का मन्त्रियों को यज्ञ की आवश्यक तैयारी करने के लिये आदेश देना
The sages advise Dasharatha, and Dasharatha orders his ministers to make the necessary preparations for the sacrifice
कुल श्लोक: 22
श्लोक 1
ततः काले बहुतिथे कस्मिंश्चित् सुमनोहरे।
वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत्॥
वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत्॥
॥ 1.12.1 ॥
श्लोक 2
ततः प्रणम्य शिरसा तं विप्रं देववर्णिनम्।
यज्ञाय वरयामास संतानार्थं कुलस्य च॥
यज्ञाय वरयामास संतानार्थं कुलस्य च॥
॥ 1.12.2 ॥
श्लोक 3
तथेति च स राजानमुवाच वसुधाधिपम्।
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्॥
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्॥
॥ 1.12.3 ॥
श्लोक 4
ततोऽब्रवीन्नृपो वाक्यं ब्राह्मणान् वेदपारगान्।
सुमन्त्रावाहय क्षिप्रमृत्विजो ब्रह्मवादिनः॥
सुमन्त्रावाहय क्षिप्रमृत्विजो ब्रह्मवादिनः॥
॥ 1.12.4 ॥
श्लोक 5
सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमाः॥
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमाः॥
॥ 1.12.5 ॥
श्लोक 6
ततः सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः।
समानयत् स तान् सर्वान् समस्तान् वेदपारगान्॥
समानयत् स तान् सर्वान् समस्तान् वेदपारगान्॥
॥ 1.12.6 ॥
श्लोक 7
तान् पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।
धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्॥
धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्॥
॥ 1.12.7 ॥
श्लोक 8
मम तातप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम्।
पुत्रार्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम॥
पुत्रार्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम॥
॥ 1.12.8 ॥
श्लोक 9
तदहं यष्टुमिच्छामि हयमेधेन कर्मणा।
ऋषिपुत्रप्रभावेण कामान् प्राप्स्यामि चाप्यहम्॥
ऋषिपुत्रप्रभावेण कामान् प्राप्स्यामि चाप्यहम्॥
॥ 1.12.9 ॥
श्लोक 10
ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन्।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्॥
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्॥
॥ 1.12.10 ॥
श्लोक 11
ऋष्यशृंगपुरोगाश्च प्रत्यूचुर्नृपतिं तदा।
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्॥
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्॥
॥ 1.12.11 ॥
श्लोक 13
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रांश्चतुरोऽमितविक्रमान्।
यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता॥
यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता॥
॥ 1.12.13 ॥
श्लोक 14
ततः प्रीतोऽभवद् राजा श्रुत्वा तु द्विजभाषितम्।
अमात्यानब्रवीद् राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम्॥
अमात्यानब्रवीद् राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम्॥
॥ 1.12.14 ॥
श्लोक 15
गुरूणां वचनाच्छीघ्रं सम्भाराः सम्भ्रियन्तु मे।
समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम्॥
समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम्॥
॥ 1.12.15 ॥
श्लोक 16
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।
शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि॥
शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि॥
॥ 1.12.16 ॥
श्लोक 17
शक्यः कर्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता।
नापराधो भवेत् कष्टो यद्यस्मिन् क्रतुसत्तमे॥
नापराधो भवेत् कष्टो यद्यस्मिन् क्रतुसत्तमे॥
॥ 1.12.17 ॥
श्लोक 18
छिद्रं हि मृगयन्त्येते विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः।
विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति॥
विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति॥
॥ 1.12.18 ॥
श्लोक 19
तद् यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते।
तथा विधानं क्रियतां समर्थाः करणेष्विह॥
तथा विधानं क्रियतां समर्थाः करणेष्विह॥
॥ 1.12.19 ॥
श्लोक 20
तथेति च ततः सर्वे मन्त्रिणः प्रत्यपूजयन्।
पार्थिवेन्द्रस्य तद् वाक्यं यथाज्ञप्तमकुर्वत॥
पार्थिवेन्द्रस्य तद् वाक्यं यथाज्ञप्तमकुर्वत॥
॥ 1.12.20 ॥
श्लोक 21
ततो द्विजास्ते धर्मज्ञमस्तुवन् पार्थिवर्षभम्।
अनुज्ञातास्ततः सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्॥
अनुज्ञातास्ततः सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्॥
॥ 1.12.21 ॥
श्लोक 22
गतेषु तेषु विप्रेषु मन्त्रिणस्तान् नराधिपः।
विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महामतिः॥
विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महामतिः॥
॥ 1.12.22 ॥
सर्ग समाप्ति
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वादशः सर्गः॥१२॥
📖 हिंदी अनुवाद:
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें बारहवाँ सर्ग पूरा हुआ।॥१२॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें बारहवाँ सर्ग पूरा हुआ।॥१२॥
🔍 शब्दार्थ
| संस्कृत शब्द | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| इति | इस प्रकार (अव्यय, समाप्ति सूचक) |
| आर्षे | ऋषि प्रोक्त में (सप्तमी विभक्ति) |
| श्रीमद्रामायणे | श्रीरामायण में (सप्तमी विभक्ति) |
| वाल्मीकीये | वाल्मीकि द्वारा रचित में (सप्तमी विभक्ति) |
| आदिकाव्ये | आदिकाव्य में (सप्तमी विभक्ति) |
| बालकाण्डे | बालकाण्ड में (सप्तमी विभक्ति) |
| द्वादशः | बारहवाँ (प्रथमा विभक्ति) |
| सर्गः | सर्ग (प्रथमा विभक्ति) |
| ॥१२॥ | ॥१२॥ (सर्ग संख्या) |